וואס איז דאס צייט?

ער האט לכאורה געמיינט דעם רמב"ן אין בראשית פרק א פסוק ד:

"ועוד יתכן שנאמר, כי משיצאו השמים והארץ מן האפס אל היש הנזכר בפסוק הראשון, נהיה זמן, כי אף על פי שזמנינו ברגעים ושעות שהם באור ובחשך, משיהיה יש יתפש בו זמן. ואם כן נבראו שמים וארץ ועמדו כן כמדת לילה מבלי אור, ואמר יהי אור ויהי אור, וגזר עליו שיעמוד כמדת הראשון, ואחר כך יעדר מן היסודות, ויהי ערב ויהי בקר:"
עיין שם.

צייט איז נאר שייך כלפי דברים המשתנים, הווים ונפסדים, וואס אויף זיי קען מען זאגן אז מיט די צייט וועט זיין אזוי און אזוי, מה שאין כן אויב אלעס איז גלייך, איז דאך נישט שייך אז ס'זאל זיך אנמערקן אן עבר אדער א עתיד, נאר אללעס איז "בענג" בום!!!! ס'ריקט זיך נישט. ודו"ק כי הדברים עמוקים מאוד והמשכיל יבין. און לאידך גיסא איז אויך די זעלבע, דברים המשתנים קענען נאר עקזיסטירן אין די ראמען פון צייט, ווייל אויב נישט צייט, ד.ה. נישט עבר הווה ועתיד, ווי אזוי איז שייך א שינוי? אלא מאי, ס'איז הא בהא תליא, ווילאנג ס'איז דא דברים המשתנים איז על כרחך דא צייט און ווילאנג ס'איז פארהאנן צייט איז על כרחך דא דברים המשתנים, ס'קען נאר זיין אדער ביידע אדער קיין איינס פון די צוויי, איינער אן דעם צווייטן גייט נישט טעכניש... ס'איז פשוט נישט מעגליך...

ס'איז דא נאך א דריטער שותף אין דעם הכרח'דיגן בשותפות'דיגן עקזיסטענץ אבער דאס וועל איך לאזן אויף א אנדערע מאל אי"ה בל"נ.

 די אלע הסבירים זענען וואויל פארשטענדליך, יעדער פארשטייט אז אויב קיין שום עקזיסטענץ עקזיסטירט נישט, אלעס איז פוסט, ניטאמאל קיין גארנישט איז פאראן, דאן מאכט נישט דער זמן אויס פאר גארנישט און ס'איז ווי נישט-עקזיסטירנד.

אבער צי נעמט דאס אוועק פונעם פאקט אז פאקטיש לויפט יא צייט אריבער , אפגעזען צי איינער אבזערווירט דאס צי נישט.

בעסער געזאגט, ווען ס'זאל ווען זיין א מציאות אז איינער זאל קענען צוריקרוקן דעם זייגער צו די נישט-עקזיסטירנדע צייטן, צו תהו ובהו, וואלט ער דען נישט געזען אז עס איז דאן אריבער א געוויסע צייט אפשניט , ד.ה. אלמלי מ'קען צוריקקוקן צו תהו ובהו וועט מען טאקע זען א געפרוירענעם זייגער , צי איז טאקע דער זייגער דאן געשטאנען. אפילו גארנישט האט נישט עקזיסטירט און ס'וואלט נישט און האט נישט אויסגעמאכט צו גארנישט, אבער "צייט" איז דאך פארט אריבער, נישט אזוי? צי פארשטייט איר טאקע אז עס איז דא א מציאות אן צייט?

לאמיר גיין צום צווייטן לעוול.

כ'האב שוין אויבן ערווענט אז מען האלט שוין היינט פיל ווייטער. היינט ווייסט מען קלאר, נישט נאר אז צייט איז נאר א בריאה וואס האט פארנומען פלאץ נאך וועלט באשאף, נאר אפילו דער מציאות פון "צייט" וויאזוי מיר קענען דאס היינט אינעם טאג טעגליכן לעבן, איז נישט ווי מיר קוקן עס אן און ווי מיר מיינען. דער בריאה פון צייט נישט קיין זעלבסטשטענדיגע זאך, דאס הייסט אז ס'נישט ווי ס'וואלט געווען איין הויפט זייגער און די צייט רוקט זיך אויפאמאל לגבי יעדע זאך, נאר די גאנצע זאך פון 'צייט' איז רעלאטיוו, ד.ה. למשל, אין די זעלבע צייט וואס ביי איינעם איז אריבער צוואנציג יאר, איז ביי א צווייטן וועלכער פליט אויף גאר א שנעלן ספיד, אריבער נאר צען יאר (געוואנדן לויט ווי שנעל ער איז געפלויגן), ווייל צייט גייט לאנגזאמער ווי שנעלער דער ספיד איז , (די באקאנטע "טווין פאראדאקס"). דאס איז נישט קיין פאנטאזיע, נאר א קלאר אויפגעוויזענער פאקט וואס , אויסער שטימען אויפן פאפיר(מאטעמאטישע קאלקולאציעס און פארמולאס), איז דאס קלארגעשטעלט געווארן דורך פיזישע עקספערימענטן.

די זעלבע איז נישט נאר מיט "צייט", נאר אפילו מיט "ספעיס" (פלאץ). "פלאץ", ד.ה. די גרויס פון א פיזישע זאך/אביעקט, איז נישט קיין מציאות וואס איז פאר יעדן די זעלבע, נאר עס ווערט אויך אפעקטירט פון שנעלע ספיד. דאס הייסט אז צוויי אבזערווירער פון באזונדערע רעפרענס פרעימס וועלן זען, רעכענען און אנגעבן א באזונדערע לענג אויף 'די זעלבע' אביעקט, און ביידע זענען באמת גערעכט.

וויאזוי קען זיין? פרעגסטו. פאקט: די רעכענונג סיי פון "צייט" און סיי פון "ספעיס" זענען אויסדרוקליך נישט "אבסאלוט" , עס איז בלויז רעלאטיוו. אן אביעקט איז די לענגסטע אין ווען עס איז אומבאוועגליך. ווי סאך קלענער עס ווערט, ווענדט זיך אין דעם קוקער'ס ספיד רעלאטיוו צו דעם אביעקט. און דער אביעקט איז באמת פאר איינעם אזוי און פאר איינעם אזוי, ד.ה. נישט אז עס קוקט נאר אויס פאר יענעם אזוי און באמת איז נאר איין לענג דער רעאליטעט, נאר .

פרעגט איר דאך אוודאי, וויאזוי קען דאס מעגליך זיין אזוינע שרעקעוודיגע מציאות'ער, אז צייט און פלאץ איז נישט פאר יעדן די זעלבע, וויאזוי קןע זיין אז עס קען אין די זעלבע צייט  זיין פאר מיר אזוי און פאר ינענעם אנדערש?

דער ריכטיגער תירוץ איז דער פאקט אז אזוי איז דער פאקט. עס האט קלארע הוכחות וואס לאזט זיך נישט אפווענדן, און עס איז קלאר פונקט ווי אלע אנדערע פאקטן. עס איז שוין אפילו עקספערימענטירט געווארן און זיך ארויסגעשטעלט צו שטימען מיטן מציאות. ( עס איז נאר זייער שווער ווייל דערווייל קען מען דאס נישט אויפווייזן דורך פליען אזוי שנעל ווי עס פעלט זיך אויס צו קענען קלאר זען דעם חילוק אין מציאות. (פאר ווער ס'וויל נאכקוקן: מ'האט אויפגעוויזן מיט "מואן" פארטיקלס ביי מאונט וואשינגטאן אז "טיים דילעישאן" און "לענט קאנטרעקשאן" (ד.ה. אז צייט און פלאץ זענען נאר רעלאטיוו) זענען א פאקט .)

אבער לאמיר איין זאך קלארשטעלן. מיר ווייסן אלעס וואס מיר ווייסן איבער צייט און פלאץ נאר פון "קאמען סענס", וואס זאגט אונז די פאקטן איבער צייט און ספעיס.עס איז אבער פאלש, ווייל עס איז באזירט אויף זייער ווייניג און באגרעניצטע אינפארמאציע. ד.ה. מיר זענען אויפגעוואקסן און געלעבט אונזער גאנצע לעבן אויף א קליינעם שטיקל שטיין, נעמליך, אונזער קליינע וועלטל. אלס פיצל קינד זענען מיר ארומגעקראכן, געטראסקעט די טרעפ, און זיך צוביסלעך אויסגעלערנט דעם קאנצעפט פון די דריי דימענשאנס. שפעטער זענען מיר געגאנגען , געפארן, געלאפן אדער געפלויגן און די אלע זאכן האבן אין אונז צוביסלעך אויפגעבועיט דעם 'אנגעבליכן' פאקט אז ספעיס איז אן אבסאלוטער זאך. פארוואס דען נישט, מ'האמיר דאך אנדערשט קיינמאל געשפירט אדער געזען.

די זעלבע , בקיצור, האמיר זעיך צוגעוואוינט צו וויסן אז "באלד" וועט מען אנקומען צו יענע פלאץ, און ע ס איז געווארן ווי א פאקטישער רעכענונג פון א עבר צו א עתיד. אבער דאס אלעס איז אונז אריינגעוואקסן זייענדיג אין די זייער באגרעניצטע עקספיריענס אויף דעם איינעם קליינעם פלאנעט. פארפאלן , מיר זענען קיינ מאל געווען אין אן אנדערנס שיך.

די שנעלסטע וואס איינע רפון אונז איז געפארן/געפלויגן איז ארום 600 מייל א שעה, אויף א פליגער, און אויף דעם איז אלעס געבויעט. די קליינע פארטיקלס וואס פליען ארום ביי א משונהדיגע הויכע ספיד , זעען מיר נישט.

ווען מיר וואלטן אלס פיצל קינד געקראכן ביי אפילו א שטיקל פראצענט פון למשל דעם שנעלן ספיד פון ליכטיגקייט (וואס איז העכער 186 טויזנט מייל פער סקונדע) , און מיר וואלטן אויפגעוואקסן אין די 'שנעלע' וועלט, וואלטן מיר דאס אלעס פארשטאנען פון זיך אליין. אין אנדערע ווערטער מיר האבן פשוט נישט די מעגליכקייט דאס צו אויפפאסן צוליב אונזער באגרעניצטע קוים באוועגליכע מציאות וואס מיר זעען און מיט וואס מיר קוקמען אין בארירונג.

פארשטייט זיך דער ענין איז פיל ברייטער און פארצווייגטער ,און כ'האב ניטאמאל אנגערירט דעם שפיץ גאפעלע. כאב נאר געוואלט ארויסברענגען אז די סייענטיפישע וועלט האלט גאר ווייט אין דעם ענין. און לאמיר נאכאמאל קלארשטעלן אז די אויבנדערמאנטע זאכן זענען נישט קיין חלומות און פאנטאזיעס נאר א וועלטס אנגענומענע פאקט. ( און פליז זאג נישט: וואס ווייסן זיי דען? איידער דו פארשטייסט וואס זיי זאגן בכלל.)

כ'האף מ'וועט פארשטיין וואס כ'האב געוואלט ארויסברענגען און זיך אליין אויסקראצן מיט די איבריגע.

ס'איז שוין (רעלאטיוו צו וואו איך געפין זיך) 'צייט' צו גיין שלאפן.