זונטאג פ' אמר תשנ"ט איז פאררופען אן אסיפה אין ת"ת ויואל משה פאר "גרויס קהל", ווי בערל פרידמאן האט עס געגליכען אנצורופען. "גרויס קהל" באדייט אז עס זענען גערופען געווארען אלע חברי קהל יטב לב פון ניו יארק, וויליאמסבורג, קרית יואל, בארא פארק און מאנסי. די סיבה פאר די אסיפה איז געווען צווייפאכיג: איינס, א באהאלטענער און די צווייטע סיבה, א אפענע און נארמאלע סיבה. די ערשטע סיבה איז געווען בערל פרידמאן'ס וועלעכעס איז געווען פארשלייערט אין ווערטער און פארדרייט מיט די צינג אבער געמיינט האט ער דעם "נייעם ביהמ"ד" וואס האט זיך געהאלטען אינמיטען בויען, און אין אזא מצב ווי סאטמאר האט זיך געפינען בין פסח לשבועות האט מען נישט געקענט "קאלעקטען קיין געלט" פארן "ביהמ"ד החדש" און אז מען קאלעקט נישט קיין געלט איז בערל פרידמאן מיט יצחק ראזענבערג אויס קאפעלוטש מאכערס, ווי איך וועל שפעטער מרחיב בדיבור זיין פון וואס פארא "קאפעלוטשען" מאכערס קעדט מען. די צווייטע און נארמאלע סיבה – וואס רוב חברי הקהלה האבען געמיינט אז דאס איז די איינציגע סיבה – איז געווען, ווייל עס האט געהערשט אזא צומישעניש פון אלע זייטען און יעדער האט באמת געוואלט וויסען וואס דא גייט זיין.
עס האט אין די טעג קיינער נישט געוויסט וואס דא גייט זיין: גייט דער רבי אויפנעמען רבי זלמן לייבן אלס רב וואס דאס מיינט אז סאטמאר וועט ווערען צוטיילט און אז די אלע "שונאים" וועלען האבען די שאנס איצט צוריקצוקומען, אדער עס בלייבט ביים אלטען אז ר' אהרן וועט בלייבען רב ור"מ אין קרית יואל, און וויליאמסבורג וועט ווייטער נישט האבען א רב, און דאס מיינט אויטאמאטיש אז ר' אהרן וועט ווייטער האבען די מעגליכקייט איבערצונעמען גאנץ סאטמאר, און בעיקר אז דעמאלטס וועלען די "שונאים" בלייבען ווייטער אינדרויסען.
אפיציעל איז די אסיפה נישט געווען גערופן דורך בערל אליין ווייל ער האט מורא געהאט פון משה גבאי, וואס האט אים געזאגט חול המועד פסח אז ער זאל נישט רופן קיין שום מיטינג בנוגע רבנות, ווייל נאר דער רבי איז דער וואס דארף און וועט מחליט זיין וואס דא גייט זיין בנוגע אויפנעמען א רב אדער נישט. אבער אומאפיציעל איז בערל געווען דער ארכיטעקט פון דעם מיטינג, עס זענען געקומען צו די אסיפה בעיקר ר' אהרן'ס אנהענגערס פון וויליאמסבורג, בארא פארק מאנסי און קרית יואל. אבער עס זענען אויך אנוועזענד געווען די חברה הקהילה וואס זענען נישט געשטאנען מיט ר' אהרן.
מיר וועלען צוברענגען נאכאמאל די טראנסקריפטס פון יענע אסיפה און אויך די ערשטע טייל אנאליזען, וואס איז שוין באשריבען געווארען אין א פריערדיגען "פארמעגליך מאמר", און דערנאך וועלען מיר דאס נאכאמאל אנאליזען פון אן אנדערען קוק ווינקעל און מען וועט זען ווי קארופטירט בערל פריעדמאן מיט יצחק ראזענבערג זענען געווען, און ווי תמימות'דיג עטליכע חברי הקהילה זענען דאן געווען, נישט כאפענדיג אז זיי זענען בלויזע פויערלעך אויפן "שאח ברעט" פון די קארופטירטע קהילה לייט מיט אגענדעס וואס האט גארנישט געהאט צו טאן מיט קיין רבנות און זיכער נישט פונעם עתיד פון סאטמאר, נאר בלויז געלט און שררה.
די אסיפה
די טראנסקריפטס:
ר' בערל פריעדמאן: מורי ורבותי, ברוכים הבאים, מען האט דא צוזאמען גערופן אן אסיפה. איך מוז דא מאכן א צוויי דריי הקדמות. קודם זע איך דא אז מען איז געקומען פון בארא פארק, פון וויליאמסבורג, פון קרית יואל און פון מאנסי, פון אונזערע קהלות דא אין די געגענט. פשט פון די מיטינג איז קודם צו ווייזן אז מיר זענען אלע איין קהלה, א קהלה וואס דער רבי זי"ע האט עס מייסד געווען אין שנת תש"ח, און אסאך פון די אידן זענען מעמבערס פון דעמאלט אן, וגם אני בתוכם. דאס איז שוין אן ערך פון 51 יאר לכאורה.
דער רבי האט געגרינדעט די קהלה אז אידן זאלן זיך האלטן צוזאמען, ער האט געוואלט אז זיין קהלה זאל זיין פאראייניגט, ער פלעגט עס זאגן אין זיינע דרשות, סיי לטובת תיקון הדת, און סיי לטובת צו זיין ערבות איינער אויפן אנדערן, אונז אלע האבן מיר זיך געווייקט ביים רבי'ן, מיר האבן געהערט זיינע דרשות, מיר געדענקען נאך בפרט איידער ער איז אוועקגעפארן קיין ארץ ישראל, פלעגט ער שבת בעפאר האלטן א דרשה און האט געבעטן דעם עולם מען זאל זיך נישט קריגן, מען זאל זיין באחדות. ווי אויך זאגט די גמרא: "אלמלא היו ישראל באגודה אחת אין כל אומה ולשון יכולה לשלוט בהם".
די לעצטע צוואנציג יאר האבן מיר די זכיה אז דער רבי זאל זיין געזונט פירט אן די קהלה, און מיר אלע הערן וואס ער זאגט און מיר זענען מקבל זיין ווארט, מיר זענען מסתופפים בצלו, און יעדער איינער פון אונז איז מתפלל ער זאל זיין געזונט און שטארק און ער זאל אונז פירן קעגן משיח'ן.
עס האט זיך לעצטענס אסאך געטומעלט וועגן רבנות זאכן, וויל איך ענק זאגן אז היינט נאכט די מיטינג וועט גארנישט רעדן וועגן רבנות, ס'האט גארנישט וואס צו טאן, דאס ענין פון רבנות שטייט אין די שטאטוטן אז דאס באלאנגט נאר צום רבי'ן. אויסדריקליך! איך האב אהער געברענגט דאס שטאטוטן ביכעלע, און ווער עס וויל וועל איך עס אים ווייזן. אויך האבן מענטשן געפרעגט ווער עס האט א רעכט צו רופן א טובים מיטינג? אין ארקטיקל 5 נומ.1 שטייט אז טובים פארזאמלונגען זאלן געהאלטן ווערן אזוי אפט ווי דער פרעזידענט האלט עס פאר נויטיג. דער פשט דערפון איז: ווען דער פרעזידענט זעט איין אז מען דארף האבן א טובים מיטינג, אדער ער זאגט אז מען דארף עס מאכן, יעדן חודש אויך. אבער אז מ'ברויך עס קען מען עס אויך רופן. ממילא האבן מיר געהאלטן פאר נויטיג אז מיר מוזן זיך צוזאמענקומען, ווי עס שטייט די וואך אין פרק: "אז נדברו איש אל רעהו ויקשב ה' וישמע" – ווען אידן רעדן זיך צוזאמען העלפט דער אויבערשטער, ווייל די שכינה איז דא און מען קען אסאך אויפטאן.
איך וויל נאך זאגן דא וואס איז וויכטיג צו וויסן איינס פון די פאראגראפן פון די תקנות, איז אויך זייער וויכטיג ווייל עס איז געווען ביי די לעצטע מיטינג א גאנצע מעשה, ס'איז א דבר ידוע מען ווייסט וואס איז געווען יענעם שבת אן איבערקערעניש אין בית המדרש, און מען האט פארלאנגט אז מען זאל ארויסווארפן די מענטשן, ממילא וויל איך אויך פארליינען וויאזוי דאס ארבעט. ס'ענען דא פינף זעקס פאראגראפן ווען איינער פירט זיך נישט אויף ווי מען דארף. איינס פון די אויב חלילה "סאני שמעניה", איינס פון די איז אז ער שעדיגט קהל'ס אינטערעסן, ווי עס שטייט אין ארטיקל צען פאראגראף פינף: אויב ער ארבעט קעגן די אינטערעסן פון די קהלה, אויב עס קומט אריין א קלאגע קעגן א מיטגליד פון די קהלה, דארף א קאמיסיע פון דריי מיטגלידער אויספארשן און אונטערזוכן צי די קלאגע איז אמת. און אויב עס איז ריכטיג האבן די טובים דאס רעכט אויסצושליסן דעם באטרעפענדעם אויפן סמך פון די אויבן אויסגערעכנטע פאלן.
וואס איך וויל דא ארויסברענגען איז אז די שטאטוטן זאגן אויב ס'קומט אריין א קלאגע קעגן אימיצן אז ער האט עפעס געשעדיגט, אדער ער האט זיך נישט אויפגעפירט ווי עס דארף צו זיין, דארפן דריי מיטגלידער אויספארשן די זאך און מען ברענגט עס צוריק צו קהל, און די טובים פסק'נען נאכדעם וואס פאר א קנס עס קומט אים. אזוי האבן מיר געטאן.
איך וויל נישט איבער'חזר'ן וואס מען האט דא פארדאמט, יעדער ווייסט ס'איז געווען א שערוריה אין בית המדרש, ס'איז נישט געווען קיין כבוד פארן בית המדרש, נישט קיין כבוד פארן רבי'ן, אבער מיר האבן געטאן ווי עס שטייט אין די שטאטוטן. מען האט געשטעלט דריי מענטשן און די דריי מענטשן האבן געברויכט צוריק צו קומען, און ארויסגעבען נאכדעם א קנס. געוויסע מענטשן האט מען שוין גע'קנס'ט, געוויסע מענטשן זענען נאכנישט געקומען, דאס איז נאר געווען א הקדמה וואס איך האב געוואלט ארויסברענגען אז מיר האבן געטאן וואס מיר האבן געקענט. אויסער דעם האבן די ראשי הקהלה אין די לעצטע דריי וואכן קען מען זאגן געארבעט 24 שעה א טאג אקאראט, אביסל געשלאפן אינמיטן, אפצושטילן.
וואס איז געשען ליידער, ס'איז ארויס פון קאנטראל, מענטשן האבן געטאן אויף דער אייגענער האנט, איך גיי נישט דא בארירן קיין יחיד, פון ביידע צדדים האט מען געטאן אויף דער אייגענער האנט, וואס קהל האט נישט געוואלט און קהל האט נישט געהייסן, וואס מען האט זיי נישט באטרויט. וויל איך קודם זאגן אז די טובים האבן א כח, דער רבי האט געזאגט ווען מיר זענען געווען חול המועד פסח ביים רבי'ן, אז די טובים האבן א כח פון א בית דין און קענען אלעס באשליסן.
איז צוויי זאכן: קודם וויל איך אז מען זאל זיך אויפפירן ווי א בית דין, מיר זענען זיך דא צוזאמען געקומען צו רעדן, יעדער קען זאגן זיין מיינונג וואס ער האט צו זאגן, אבער ער דארף בעטן דאס ווארט. אזוי ווי א בית דין, עס זאל זיין אנשטענדיג. צווייטענס וויל איך מעלדן אז מיר האבן דא א טעיפ, און יעדעס ווארט וואס ווערט דא געזאגט וועט פארשריבן ווערן לדורות. ממילא אפעליר איך צו יעדן איינעם עס זאל זיין בדרך כבוד, מען זאל זיך נישט מזלזל זיין איינער דעם אנדערן, און מען זאל באהאנדלען בכובד ראש וואס מיר קענען דא טאן צוריק איינצושטעלן דאס אחדות אין די קהלה.
אסאך פרעגן: וואס טוען די ראשי הקהלה? וואס פאר א פלענער האט עטץ? קען איך ענק אזויפיל זאגן דער פלאן פון יעצט איז עס זאל זיין אזוי ווי עס איז געווען בעפאר, מען זאל האבן אחדות, מען זאל זיך נישט שעדיגן איינער דעם אנדערן, און נישט סטראשן איינער דעם אנדערן, קהל האט גרויסע פראגראמען, די ישיבה האט גרויסע פראגראמען, יעדער מוז אנגיין מיט די ארבעט. איך קען ענק זאגן וואס קהל אליין האט לע צטענס, יעדער ווייסט אז מען דארף צו בויען א נשים מקוה וואס דאס קאסט גרויסע געלטער, איבער א מיליאן דאללער, קהל אליין קען דאס נישט שאפן, מיר האבן דא געהאט דעם קרית יואל'ער רב, ער האט זייער געטריי געארבעט, ער האט געהאלפן שאפן דאס געלט. פלעדזשעס האט ער שוין א מיליאן דאללער, אבער אזוי ווי עס איז איצט געווארן אזא טומל האט זיך דער עולם מתרשל געווען און מען גיט נישט קיין געלט. וויל איך בעטן דעם עולם מען טריצט דא נישט מיט קיינעם. די זעלבע זאך יעדער ווייסט אז קהל האט באשלאסן און דער רבי האט געהייסן אז מען זאל בויען א נייעם בית המדרש. יעדער ווייסט אז דאס איז א פראיעקט פון 25 מיליאן דאללער. מיר האבן פארקויפט זיצן פאר בערך פון 14 ביז 15 מיליאן דאללער ווערט, מיר האבן פון דעם אריינבאקומען פינף און א האלב מיליאן דאללער. א האלבן מיליאן דאללער האבן מיר באקומען אין נדבות, און מיר האבן קנאפע צוויי מיליאן דאללער אין פלעדזשעס, און מיר האבן גענומען א מאגעדזש פון דריי מיליאן דאללער. און מיר שטייען היינט אז ווען מיר קאלן אידן און מיר זאגן זיי אז דו ביזט נאך שולדיג מיטן פעימענט זאגט ער: איך וויל נישט געבן ווייל איך ווייס נישט וואס דא וועט זיין.
מורי ורבותי: איך שעם זיך דאס צו זאגן, אבער מיט וועמען טריצט מען? מען טריצט חלילה מיט זיך! חלילה מיר זאל בלייבן שטיין אזוי וועט עס עס צוגרונט גיין. דארט ליגט דאך שוין היינט קנאפע ניין מיליאן דאלער, איך האב עס אויסגערעכנט, מען זאל נישט מיינען אז עס איז מאנקי בינזעס, עס וועט חלילה צוגרונט גיין. ס'איז נישט שייך צו זאגן צו נעמען אידיש געלט, איבערהויפט די אידן וואס האבן שוין געגעבן די פינף און א האלב מיליאן דאלער, דאס זענען דאך היימישע אידן, מען וועט חלילה נישט קענען גיין אויף דער גאס. וויל איך בעטן יעדער זאל זיך צוריק מתאמץ זיין און צוריק האבן דעם פולן צוטרוי. איך קען ענק אזויפיל זאגן אז עס ווערט נישט פאר'תכלית'וועט קיין איין פעני, מיר האב זייער גוטע ארבעטער אין די קאמיטע וואס קאנטראלירן די געלטער, ר' חיים יושע געלבשטיין מיט ר' ישעי' וויינשטאק און די געלטער קומען אריין צו דוד הערש'ן אין א קאמפיוטער, יעדע פעני וואס קומט אריין איז אויפן קאמפיוטער, און עס גייט נישט ארויס א טשעק אן דעם וואס זיי צוויי זאלן עס נישט אונטערשרייבן. די אלע דברי רינון וואס גייען אן דאס שעדיגט נאר. אויסער דעם וואס מ'שעדיגט איז לעצטענס – איך מוז מוחה זיין ברבים – איך ווייס נישט צי יעדער ווייסט אבער עס איז ארויסגעקומען אויפן אינטערנעט. בכלל דער אינטערנעט איז א דבר טמא, ליידער אזוי ווי טעלעוויזשאן, עס קומט ארויס די גרעסטע צרה פון דעם.
פאר צוויי יאר ווען עס איז ארויסגעקומען דער אינטערנעט האט איך אריינגעשריבן אין נאמען פון קהל אן התראה אז מען וועט דיר נעמען אין געריכט, ווייל דו האסט נישט קיין רעכט צו רעדן אין נאמען פון סאטמאר. האט ער זיך פארשטעלט און ער האט געזאגט אז ער הייסט רובין, און האט געזאגט: איך רעד נישט פון קהל, איך רעד סאטמאר סתם, און אויף סאטמאר ביזטו נישט בעל הבית. זענען מיר געגאנגען און מיר האבן אריינגעלייגט א מחאה אין "דער איד" אויך, און ס'האט זיך אביסל אפגעשטילט. אבער איצט איז געווארן עפעס א נייע קאמפאני, מיר זענען נאכנישט דערגאנגען ווער עס איז.
רבותים: מען מאכט זיך ללעג ולקלס פאר די גאנצע וועלט. אונזערע שונאים שטייען און קוקן וויאזוי סאטמאר זעט אויס. איך זאג עס אלעמאל: קיינער קען אונז נישט אזוי וויי טאן, קיינער קען אונז חלילה נישט חרוב מאכן, ווי אייגענע מענטשן. מען בארעכנט זיך נישט, ס'איז קינדערישע ארבעט אבער ס'איז רשעות. מען טוט זיך אויס נאקעט און מען באשמוצט זיך פאר די גאנצע וועלט. מען קען נישט ארויסגיין אויף דער גאס ווייל יעדער לאכט מיר אין פנים. קומסט צו א פרעמדן מענטש, מען טוט זיך אפ פאר זיך. אויסער וואס פאר אונז שאדט עס אויסערגעווענליך, וויל איך מוחה זיין אויף דעם, און איך האף א גאנץ קהל וועט צוהעלפן מען זאל דערגיין ווער ס'האט נאר א שטיקל כח, אדער ווער עס האט נאר א שטיקל השפעה, אויסצוגעפונען ווער די מחבלים זענען, זאל עס מעלדן און מען זאל אנווענדן אלעס וואס מען קען מען זאל נישט חלילה חרוב מאכן סאטמאר. ווי עס שטייט אין די מגילה: "ואיככה אוכל וראיתי באבדן מולדתי". מיר באגראבן זיך דאך אליין, אויך פאר די וועלט. וואו מען גייט איז פאראן קיפקעלעך מיט אזוינע און אזוינע טענות. אויף וועמען רעדסטו? דו רעדסט דאך אויך דיין ברודער. אויסער דעם איז עס אויף דער גאס, און מיר מוזן מטכס עצה זיין, דאס מוז זיך אפשטעלן.
מיט א פאראייניגטן כח, מיט דעם אליין וואס מיר זענען זיך דא צוזאמען געקומען דא אלע סאטמארע קהלות צו ווייזן אז מיר זענען איינס, ס'איז נישטא קיין שפלינטעלעך, מיר זענען אלעס איינס, און מיר זענען תחת דגלו פונעם רבי'ן זאל זיין געזונט, און מיר זענען אונטער די השפעה פונעם מייסד פון די סאטארער קהלה, דער הייליגער צדיק וואס האט אויף אונז מגין געווען אלע יארן, און מיר ווייסן און מיר האפן אז ער שטייט אויף דער וואך, און ער וועט נישט לאזן עס חרוב מאכן. און איך בין נישט מקנא ווער עס וועט עס חרוב מאכן.
אבער אליין קען מען גארנישט טאן, אויב מיר וועלן צוזאמען עפעס טאן וועט דער אויבערשעטר העלפן אז מיר וועלן זוכה זיין אז עס וועט צוריק זיין אחדות צווישן אונז, און עס וועט זיין שלום על ישראל, און אז אימיצער וויל נעמען דאס ווארט וועלן מיר עס אים געבן דאס ווארט.
וויל אימיצער נעמען דאס ווארט אין די רייע, אדער עפעס אן עצה צו געבן?
ר' אברהם דער פרעזידענט פון די סאטמארער קהלה אין קרית יואל, מיר ארבעטן צוזאמען ביי פארשידענע געלעגענהייטן, וועלן מיר אים בעטן ער זאל זיך עפעס אויסדריקן עפעס אן עצה צו דעם.
ר' אברהם וויעדער: איך קען נאר זאגן דאס וואס ר' בערל האט געזאגט און עס איבער'חזר'ן, אז איך טראכט אריין וויאזוי עס האט זיך אפגעשפילט די לעצטע פאר וואכן, און וואס עס איז אלץ געווען, איז דער גרעסטער באווייז אז וואס מען ברויך צו טאן איז אלעס אפצושטעלן. ווייל אריינצוגיין אין פרטים איז נישט דא דאס פלאץ, דער ציל וואלט געברויכט צו זיין אזוי ווי ר' בערל האט פריער געזאגט אז סאטמאר איז די הייליגסטע קהלה אויף דער וועלט, ס'איז געווען און ס'איז יעצט און מען ברויך מאכן זיכער עס זאל בלייבן די הייליגסטע קהלה און די שענסטע און גרעסטע קהלה אויף דער וועלט. איך טראכט אריין מען גייט דערציילן מעשיות, וואס און וועמען טוט מען באשמוצן מיט דעם? וואס קומט ארויס פון דעם? און ווער ווערט באשמוצט? ווער נעמט אויף זיך דאס אחריות?
אבער איך האלט אז מען ברויך רעדן אמאל ברייטער איך וועל עס זיין, וועט מען זאגן וואס מען וועט זאגן. אינגעלייט נעמען זיך צוזאם און מען לאזט פאלן ווערטער השם ישמרנו צו הערן אזעלכע ווערטער וואס מען הערט ווי מענטשן רעדן אזוי. ס'טוט וויי. פארשטייט זיך יעדער וועט קומען מיט טענות מיט דעם און מיט יענעם, אבער מ'ברויך קוקן וואו קומט מען אן, וואס בארירט. מען קען נאר מגלה זיין טפח און מען ברויך פארשטיין וואו מען האלט. איך שטיץ הונדערט פראצענט וואס ר' בערל האט פריער געזאגט אז עס ברויך זיין שלום במחנינו. עס זאל צוריקגיין אזוי ווי עס איז געווען פאר פסח אזוי ווי ר' בערל האט פריער געזאגט אז עס זאל זיין שלום צווישן אונז, און איך האף אז יעדער איינער פארשטייט אז דאס איז דער גרעסטער כבוד שמים. און טאמער שאפן זיך אינגעלייט צו אנדערע וואס ווילן בונטעווען, ברויך מען דאס פארשרייען אויפן גרעסטן אופן. ווייל ווער עס ווייסט וואס עס איז געווען דעם רבין'ס מיינונג אויף אייגענע אקציעס און אינגעלייט זאלן זיך רייבן אן א קהל, ווייסט מען פונקטליך וואס דער רבי האט געהאלטן און וואס דער רבי האט געזאגט אויף זיי. ס'איז דא א קהל, קהל ברויך צו טאן, טאמער קיינער טוט נישט געשען אזעלכע זאכן. דערפאר איז ראטזאם געווען מען זאל צוזאמען רופן קהל און קהל זאל טאן. און איך שטיץ הונדערט פראצענט די רעזאלוציע וואס ר' בערל האט פריער געזאגט. און איך האף מיטן אויבערשטנ'ס הילף אז פון דעם וועט ארויסקומען א כבוד שמים.
ר' אליעזר אבראמאוויטש: ס'איז שטארק מסתבר אז די מענטשן וואס האבן געטאן די מעשה אלימות זענען קיין איינער נישטא ביי דעם טיש, מען ווייזט נישט קיין פינגער אויף אונזערע מענטשן אז זיי האבן געטאן אזוינע זאכן. און אפילו די וואס האבן נישט געטאן און קומען כסדר מיט טענות, איז אויך מסתבר אז זיי זענען אצינד אויך נישט דא ביי דעם טיש היינט נאכט. טאמער האט קהל געפילט אז די אידן האבן טענות און מען האט עווענטועל געברויכט מאכן די מיטינג דארף מען זיין רעאליסטיש, און אז מען מאכט א רעזאלוציע זאל מען פילן אז די רעזאלוציע וואס מען וועט אננעמען זאל האבן דעם געוואונטשענעם רעזולטאט, און עס זאל בארואיגן די געמיטער וואס ברויזן אין די גאסן.
פאר אונז צו זאגן אז מיר גייען צוריק צום אלטן איז זייער גוט, די שאלה איז נאר צו די גאס וועט פארשטיין צי מיר האבן גענומען שריט צי נישט.
ר' בערל: דו האסט עפעס א פלאן פארצושלאגן קאנקרעטעס?
ר' אליעזר: קודם לאמיר הערן צי קהל האט עפעס א פלאן, געווענליך קומט דאך קהל מיט א פלאן.
איינער האט אונטערגעריקט א צעטל
ר' בערל: דאס איז נישט קיין כבוד נאר א בזיון, און ווער עס ווייסט ווער עס האט עס געשריבן, דארף עס קומען מעלדן און מען וועט אים דן זיין.
ר'..........: מיר דעקלארירן מען זאל פארגעסן וואס עס איז געווען אין די דריי וואכן. "שכן חובת כל היצורים" איז די ראשי תיבות שכחה, דעריבער זאל מען פארגעסן פון די גאנצע זאך.
ר'.........: מען דארף אבער וויסן דעם שורש פון דעם, פון עפעס איז עס דאך געקומען.
ר'.......: ר' אליעזר האט פריער געזאגט אז די מעשה אלימות איז נישט ארויסגעקומען פון דעם עולם וואס זיצט דא פארזאמעלט.
ר'.......: אוודאי נישט פון דא, אבער מען דארף עס פארדאמען אויף הונדערט פראצענט אזוי ווי ר' בערל האט פריער געזאגט. יעדער איז מסכים צו דעם. אי"ה פון היינט מאל אן וועט מען זיך שוין נישט קריגן און די פאשקווילן וועלן זיך אויפהערן.
ר' אליעזר: איך וויל צולייגן נאך א ווארט. די סיבה וואס איז גורם אז עס בונטעוועט זיך נאך אלץ אין די גאס, איז ווייל די גאס פילט אז קהל טוט נאך אלץ נישט גארנישט. די קשיא איז: ווען מען וועט ארויסגיין פון די מיטינג וויאזוי וועט די גאס פילן? אז מען וויל נישט אז מען זאל טאן אין די גאס, דארף קהל טאן. האט קהל געמאכט אן ערנסטן פארשריט אין דעם דירעקשאן? טאמער נישט און מען האט גערופן דעם עולם בלויז אויף איינצושלעפן, וועט דאך נישט זיין גארנישט. וואס פאר א פארשריט שלאגט מען פאר? עטץ האטס דאך גערופן דעם גאנצן עולם, זאגטס א פארשלאג. זאל מען דעבאטירן דעם פארשלאג.
ר'........: און אז מען וועט אנהייבן צו בונטעווען וואס וועט דעמאלט זיין?
ר' אליעזר: נישטא אזא מין זאך.
ר'.......: וועט מען ווייטער מוזן צוזאמען קומען קהל און מען זאל פארגעסן.
ר' יודל ווערצבערגער: די ערשטע זאך אז מען וויל טראכטן וואס מען קען טאן, איז די ערשטע זאך וואס מען דארף וויסן פון וואס דער גרודער האט זיך גענומען, ממילא קען מען טראכטן אן עצה וויאזוי מען קען עס שטיל מאכן. וויל איך ארויסברענגען איך דריי מיר אין בית המדרש און איך הער פון אסאך היימישע מענטשן, נארמאלע אינגעלייט עלטערע פון אונזערע היימישע מענטןש פון אונזערע מעמעבערס, הער איך אסאך און איך וועל זאגן וואס איך הער און וואס דער עולם זאגט וואס ס'האט געברענגט צו איצטיגן מצב.
מען האט זיך אפגערעדט אז מען ברענגט אריין מיינונגען כאילו כאילו כאילו דער רבי זאל זיין געזונט וואלט געוואלט אז מען זאל צוריק ברענגען מהרסים וואס דער רבי האט געוואלט ארויס פון דא, זיי צוריק ברענגען כאילו דאס הייסט שלום מאכן, אז מען ברענגט די צוריק דעמאלט וועט ווערן שלום. און כאילו דער רבי זאל זאגן אז די אלע וואס האבן גע'אסר'ט דעם סקול דיסטריקט, די אלע מנהיגים און רבנים וואס דער רבי האט געזאגט אויף זיי ברבים אז די סטרא אחרא איז אויף זייער זייט, כאילו דער רבי האלט היינט אנדערש. דער רבי האט זיך מיישב געווען אז זיי זענען ערליכע אידן און מען דארף מיט זיי אינאיינעם גיין, און מיט דעם ענין וויל מען אריינברענגען דא, ממילא וויל מען אריינברענגען זייער מיינונג אהער.
די מיינונג מוז מען יא דא אויפברענגען, כאטש דאס האט אין אמת'ן אריין נישט מיט קהל, און מען האט געשמועסט אין אנהייב אז דאס ענין פון רבנות איז דער רבי, אבער מען ברענגט אריין דא א מיינונג כאילו דער רבי וויל היינט אנדערש ווי די אלע יארן, און ער וויל דאס וואס די אלע שונאים וועלכע האבן אים אלע יארן מצער געווען, וואס זיי האבן געוואלט. ער וויל עס זאל זיין צוטיילט, און צוטיילט מיינט בעסער געזגאט צוברעכן, יעדער ווייסט עס אליין אזוי ווי מען האט פריער געזאגט אז ווען מען איז איינס דעמאלט איז סאטמאר סאטמאר. טאמער זאגט מען אבער א מיינונג אז דער רבי האט א מיינונג און ער וויל עס צוטיילן, הייסט עס צו זאגן כאילו דער רבי זאגט אז ער וויל צוברעכן. דאס איז מבזה דעם רבין. און במילא אז מען הערט נישט קעגן דעם אפשטעלן דאס, ווערט דער עולם וויי געטאן, און דער היימישער עולם וואס האט געבלוטיגט אינאיינעם, וואס האט מיטגעמאכט די צוואנציג יאר, ממילא קומט שוין אזוי ארויס. ווייל נישט יעדער האט דאך שכל וויאזוי צו רעדן, רעדט מען שוין פארשידענע זאכן וואס מען דארף טאקע נישט רעדן. ווער עס איז צו מיר צוגעקומען האב איך געזאגט אז מען דארף נישט רעדן, נו, דארף מען זען ביי קהל צו רעדן, אויפברענגען ביי קהל און נישט אין די גאס. די זאך איז אז אויף דעם דארף מען זוכן אן עצה מען זאל וויסן אז דאס קען אונזער היימישער עולם נישט מקבל זיין ... געזאגט אז דער רבי זאגט אזוי, ווייל ווער עס זאגט אזוי רעדט נארישקייטן, און ווער עס זאגט אז דער רבי האלט אנדערש אויף סקול דיסטריקט דער גייט שוין אריין אין געהעריגע נארישקייטן, ווייל דער גייט אריין אין זאכן אין זאכן אז כאילו כאילו אז די גאנצע זאך איז נאר געווען אזא הפלטת פה, ווייל די גאנצע זאך איז נישט געווען בארעכטיגט, און אז דער רבי אליין האלט אזוי. און אז מען ברענגט דאס אויפן מויל צומישט מען דעם עולם, און די וואס זאגן אז דער רבי זאגט נישט אזוי די זאל מען ארויסשטעלן פון דא. און ווער זאגט עס אז דער רבי זאגט אזוי? מען הערט עס אין בית המדרש פון די אלע בני יואל'ניקעס, די וועלכע האבן זיך געפריידט אז מען האט מצער געווען דעם רבין, די אלע זענען ביי די מיינונג אז יא דער רבי האט געזאגט דאס, און הייבן אן צו זאגן אז מען טאר נישט רעדן אויפן רבין כאילו דאס זאגט דער רבי. דאס מוז מען מתקן זיין. טאמער וועט מען זען אז מען וועט עס נישט מתקן זיין, און מען וועט ארויסגיין מיט גארנישט, וועט נאר ערגער ווערן.
ר' יודל לעפקאוויטש: איך וויל נאר צולייגן אן ענין. איך בין דעמאלט געווען בתוך הענינים ביי די סקול דיסטריקט מעשה, און נישט איינמאל און נישט צוויי מאל דער ראש האוסרים האט געזאגט אז מען ברויך צוברעכן דעם מאנאפאל. דער רבי זכרונו לברכה איז טאקע געווען, אים האט מען געברויכט זיין... אבער היינט ברויך מען צוברעכן דעם מאנאפאל אז ער קען נישט ווערן רבי. איך האב נאר געוואלט צולייגן צו ר' יודל דאס איז געווען דעמאלט און דאס איז היינט.
ר' בערל: עס איז מיר שווער צו ענטפערן פאר ביידע יודעלעך יעצט, ס'איז מיר אביסל שווער די צוויי אויף אמאל אבער מען וועט פרובירן. די זאך איז אזוי: ידעתי, זייט דער רבי איז רבי בין איך כמעט יעדע וואך אריין צום רבי'ן, איך האב קיינמאל נישט געהערט פון דעם אז ער האט חרטה אויף דעם וואס ער האט אמאל געזאגט, איך האב נישט געהערט אז ער האט מתיר געווען די בני יואל, און דער רבי זאגט בפירוש אז ער וויל נישט האבן מיט זיי צו טאן, זיי זענען אסור און ער וויל נישט האבן קיין צוויי קהלות, ער וויל עס זאל זיין באחדות, אזוי אז איך זע נישט אז דאס זאל זיין א הונדערט פראצענטיגער אמת אז מען זאגט אז דער רבי האט זיך געטשענדזש די מיינד, איך זע עס נישט. אויסער אז דו האסט עפעס ספעשעלס. איין מינוט איין מינוט. איז אויך דא אן עצה. דער רבי זאל זיין געזונט האט געזאגט זיין טיר איז אפען יעדער קען צו אים אריינקומען. אז מען האט עפעס קען מען אריינקומען, אז מען קען נישט גיין אין שטוב קען מען גיין אין בית המדרש. ער זאל זיין געזונט ער ווייסט וואס מען רעדט צו אים, און ער וועט אים זאגן קלארע דיבורים. איך זע נישט אז דער רבי האט זיך געטשענזדש די מיינד. איך האב עס ביז היינט נישט געהערט.
ר' יודל לעפקאוויטש: איך וויל קהל זאל נעמען א באשלוס אז טאמער עס קומט צוריק א שמיעה, זאל מען אויספארשן ווער עס האט עס ארויסגעלאזט, און דעם זאל מען ארויסווארפן פון קהל.
ר' בערל גראס: קיינער האט נישט געזאגט אז דער רבי האט עס געזאגט, נאר מען האט געזאגט אז מען טראגט ארום אזעלכע שמועות ווייל מען וויל צוברעכן.
ר' יודל ווערצבערגער: נאך א זאך: ווער עס פרעגט דעם רבין אזא פראגע אין דעם ענין, דעם פארשרייט מען אלס פון די זעלבע חברה די בני יואל, און די דארף מען ארויסווארפן. אזוי איז עס אנגעגאנגען א שטיק צייט.
ר' בערל פר"מ: ר' יודל איך בין אויך געווען א יונגערמאן, און דא איז דא עדות ר' יוסף מרדכי און אנדערע, מיר פלעגן אריינצוגיין צום רבין ווען מען האט נאר געקענט. ס'איז געווען א צייט דריי יאר ווען איך האב גערעדט מיטן רבין יעדן טאג. איך האב געוואוינט אין שכינות פון רבין זי"ע. מען האט געקענט פרעגן און מען האט געפרעגט און ער האט געענטפערט אויף יעדן ענין. דער רבי זאל זיין געזונט גייט בדרכיו און ער האט נאך קיינמאל נישט ארויסגעווארפן א מענטש ווייל ער האט אים עפעס געפרעגט. און איך וועל דיר זאגן מער: מען דארף האבן אביסל קנאות, אויב מען וועט דיר איינמאל ארויסווארפן זאלסטו גיין נאכאמאל. דאס אלעס פיניש.
ר' יודל לעפקאוויטש: ווי פריער געזאגט אז מען לאזט ארויס שמועות אין רבין'ס נאמען, און וועגן דעם האב איך פארגעשלאגן.
ר' בערל פר"מ: זאג נאכאמאל דיין קאנקרעטן פארשלאג.
ר' יודל לעפקאוויטש: אז אויב עס קומט צוריק א שמועה אין רבי'ן נאמען אז דער רבי האט אזוי און אזוי געזאגט, זאל מען אויספארשן ווער עס האט עס געזאגט.
ר' בערל: ווער זאל עס אויספארשן?
ר' יודל לעפקאוויטש: עס זאל זיין דערויף א קאמיטע, און אויב עס קומט אויף איינעם צוריק זאל מען אויף יענעם אנווענדן דעם חומר הדין.
ר' בערל: פון מיין זייט איז עס אנגענומען, מען וועט באלד פרעגן דעם עולם. ר' דוד עקשטיין, איך זאג הויך די נעמען וועגן טעיפ.
ר' דוד עקשטיין: מען האט אנגעהויבן פריער צו רעדן ווען ענין פונעם אינעטרנעט. איך בין מאמין באמונה שלימה און איך גלייב אז קיינער פון די וועלכע האלטן זיך פאר תלמידים פון רבין זאל זיין געזונט און שטארק האבן נישט קיין חלק אין דעם. דאס איז זיכער בלי שום ספק. דאס איז געקומען פונעם צד פון די דרויסענדיגע וועלכע האבן זיך אפגעטיילט פון אונז, און וואס זוכן צו צובערעכן סאטמאר אויף יעדן שריט און טריט, און האבן שוין א היסטארי פון גיין צו די גוים פון יארן צוריק, דאס איז זיכער בלי שום ספק. ווייל איינער וואס האלט זיך נאר פאר א שטיקל תלמיד פון רבין זאל זיין געזונט און שטארק וואלט זיך נישט געטרויט, די פינגער וואלטן אים אראפגעפאלן בעפאר ער טוט עס. איך מיין אז דאס איז איינשטימיג, אזוי מיין איך.
נעקסט וואס איך האב געוואלט ארויסברענגען: מיר דארפן וויסן, דער אויבערשטער האט אזוי געפירט די וועלט אז די אידן וואס זיצן דא זענען ממונה, זענען געווארן ממונה אויף די קהלה וויאזוי עס האט זיך געפירט. אלע האבן מיר א געוואלדיגן אחריות, איבערהויפט די עלטערע אידן וואס זענען פון פריערדיגן דור פון די קהלה, האבן א געוואלדיגן אחריות וואס מען דארף פאראויס קוקן. מיר דארפן וויסן בליע"ה דא קומט צו יעדעס יאר, איך ווייס נישט פונקטליך דעם מספר, אבער מען רעדט פון אפאר הונדערט יונגעלייט וואס האבן חתונה יעדעס יאר פון אונזער ישיבה. און אפילו נישט פון אונזער ישיבה אבער זיי קומען פון ישיבות וואס זענען נאנט צו אונז, און זענען סרים למשמעות פון רבין זאל זיין געזונט. דער רבי זאל זיין געזונט, דארף מען וויסן, ווער עס זיצט דא ווייסט דעם אמת, יארן לאנג שוין צוואנציג יאר וואס מיר הערן פון רבין. דער רבי זאל זיין געזונט האט אריינגעלייגט זיין גאנצן צוטרוי, אסאך וואס זיצן דא האבן עס געהערט כמה וכמה פעמים, איך אליין האב עס אויך געהערט כמה פעמים, אויפן קרית יואל'ער רב אז ער איז א כח צו וועלכן ער האט דעם גרעסטן צוטרוי. איך וויל נישט אריינגיין אין קיין פרטים, יעדער איינער ווייסט דאס.
ליידער ליידער דער רבי זאגט שוין נישט אפאר יאר קיין תורה פאר אונז, און ווען מען דארף זיך אויפשטעלן זאגן חיזוק פאר אידן, מיר זענען יעצט אין די 1990'ס, די גאסן זענען מורא'דיג, מען דארף נישט ארויסברענגען וויזאוי די גאסן זעען היינט אויס, און מען דארף האבן סייעתא דשמיא טאג און נאכט מען זאל בלייבן א איד, איך רעד שוין נישט פון א חסיד'ישן איד, נאר בלייבן אן ערליכער איד. געלויבט דעם אויבערשטן דער אויבערשטער האט געהאלפן אז אונזער רב, דער קרית יואל'ער רב, זאל זיין געזונט האט דער אויבערשטער אים געגעבן די ריכטיגע כלים וואס ער איז מצליח ווען ער שטעלט זיך אויף און ער רעדט פאר די אינגעלייט, און ער זאגט מוסר די אינגעלייט, הערט מען אים. געלויבט דעם אויבערשטן סאטמאר איז דורכגעגאנגען זייער שווערע צייטן, איך דארף נישט זאגן וויפיל פיילן חצים וליסטראות זענען געגאנגען פון דרויסן און פון אינעווייניג קעגן רבי'ן און קעגן רב זאלן זיין געזונט און שטארק. ברוך השם איך געדענק נישט אין די היסטאריע ווילאנג איך בין אין סאטמאר אז עס איז געווען אזא שטארקע פאראייניגונג צווישן אונזערע היימישע אידן וואס האלטן זיך אלס מעמבערס אין די קהלה הקדושה, אזא שטאקער פאראייניגונג ווי יעצט. יעדער איינער וויל אז דער קרית יואל'ער רב זאל ווייטער אנגיין און האבן זיין כח און ער זאל מעורר זיין אויף וואס מען דארף, ער זאל מחזק זיין אונזערע אינגעלייט, די הונדערטער אינגעלייט וואס קומען ארויס יעדעס יאר, און מען איז מצליח מיט דעם. און דער אויבערשטער זאל העלפן ווייטער.
וואס אימער עס איז געווען, יעדער איינער ווייסט אז קרית יואל'ער רב האט זיך נישט געזוכט קיין כבוד, דער רבי האט געשיקט ר' בערל'ן פאר אפאר חדשים צוריק ער זאל אים פרעגן צי ער וויל אננעמען דעם פאסטן ער זאל ווערן רב הצעיר, און ער האט געענטפערט אז ער איז נישט אינטערעסירט.
ר' בערל פר"מ: איין מינוט. אויב מיינסטו אז דער קרית יואל'ער רב זאל ווייטער אריינקומען האלטן דרשות, בכבוד גדול. אויב מיינסטו אז דער קרית יואל'ער רב זאל ווייטער קומען העלפן מיטן קרן הבנין פון די מקוה, בכבוד גדול. נישטא איינער נישט דא וואס זאל זאגן אז נישט. אמת? דאס זעלבע מיטן בויען דאס בית המדרש. אבער דאס ענין פון רבנות האבן מיר מקדים געווען וויל מען נישט רעדן דא, דאס באלאנגט צום רבין.
ר' דוד עקשטיין: איך האב נאר געוואלט ארויסברענגען אז דער קרית יואל'ער רב האט דא נישט געזוכט קיין כבוד, ווער עס ווייסט און ווער עס איז געווען ביי קהל'ס מיטינגען חול המועד ווען ער איז געקומען צו קהל און מען האט עס אים אנגעטראגן און ער האט געזאגט: איך וויל בלייבן קרית יואל'ער רב. אזוי האט ער געזאגט, עס איז דא מערערע אירע וואס האבן עס געהערט. על כן וואס איז געווען איז געווען. מיר זענען אריין צום רבין, דער רבי האט אונז עפעס געזאגט, איך רעד נישט פון ענין פון רבנות וואס דער רבי האט אונז געזאגט, דער רבי האט אונז געזאגט, דארט זענען געווען לכל הפחות צוואנציג אידן וואס זיצן דא, דער רבי האט אונז געזאגט אז קהל האט א כח פון א בית דין. פארוואס האט עס דער רבי אונז געזאגט? אז מען דארף ערנסט נעמען דעם ענין. קהל האט א כח פון א בית דין און מען דארף אכטונג געבן אויף דעם. געלויבט השי"ת אז דער אויבערשטער האט געהאלפן אז דאס לעצטע יאר האט מען געהאט הצלחה, סאטמאר האט געבליט און געשיינט, יעדער איינער ווייסט עס, די מוסדות פון אלע זייטן, מען האט געהאט אביסל מנוחה פון די שונאים פון דרויסן. ברוך השם ס'האט ווייטער געוואקסן און געבליט. ליידער איז אריינגעקומען דער שטן וואס האט דאס נישט פארטראגן, האט ער אריינגעברענגט וואס ער האט אריינגעברענגט, אריין צו ברענגען חלילה וחס א פירוד אין די קהלה, כאילו אז מען וויל צוטיילן דעם כח וואס דער רבי זי"ע האט אויפגעשטעלט אז דער כח זאל ביז משיח'ס טאג ווייטער צוזאמען ארבעטן קעגן אלע פירצות פונעם דור, און אויפצובויען אונזערע קינדער. און חלילה וחס אז מען וועט דאס צוברעכן אויף צוויי, איז נישט אויף צוויי, ווער זאגט אויף צוויי, מארגן וועט עס זיין צען און איבערמארגן צוואנציג און שפעטער פינף און צוואנציג.
אלענספאלס דאס וואס ר' בערל האט פארגעשלאגן איך מיין אז מען דארף דאס שטיצן מיט גרעסטן און מיטן שטארקסטן אופן, אז מיר זאלן זיך פארנעמען אז די קהלה וועט בלייבן ביז משיח'ס טאג צוזאמען אזוי ווי דער רבי האט עס אונז איבערגעגעבן.
ר' מאיר ווערטהיימער: ווען דער רבי זי"ע איז נסתלק געווארן ווייסט מען דאך אז די ארום און ארום האבן דעמאלט אויך נישט געוואלט אויפנעמען דעם סיגעטער רב. ס'איז דורך א שטיקל צייט פונקט ווי יעצט, מען האט נישט געוואלט געבן קיין געלט, מען האט גארנישט געוואלט טאן, האט מען אים געמוזט אויפנעמען. מען קען נישט באהאלטן א זאך און עס פארשפארן. פארוואס איז געווען די שערוריא? די שערוריא איז געווען צוליב איין טעם, און מען דארף עס זאגן אפן צוליב וואס דער ציבור וויל. דער ציבור וויל עפעס, קען מען עס דען דא באהאלטן? מיר זענען זיך צוזאמען געקועמן צוליב דעם עיקר פראבלעם. איך רעד נישט פון די מהרסים, די אינטערנעט מאכער, נאר וואס אונזערע היימישע אידן, פיינע היימישע איגעלייט האבן עפעס געוואלט. רוב ציבור, ניינציג פראצענט פונעם ציבור פארלאנגט עפעס, און טאמער נישט איז נישטא קיין טעמע ווייל ס'האט צו טאן מיט רבנות, דארף מען דא גארנישט רעדן, האט מען גארנישט צו רעדן פון די גאנצע זאך.
ר' שמואל ראזענפעלד: קודם וויל איך זאגן א יישר כח פאר די ראשי הקהלה פון די אלע קהלות וואס זענען געקומען דא צוהעלפן צו ווייזן אז די קהלה איז פאראייניגט. וויסן זאל מען אז די אלע קהלות ארום און ארום, צי עס זאל זיין בארא פארק, צי זאל עס זיין קרית יואל. דער פראבלעם איז דא, דארף מען זען דעם פראבלעם נישט צו פארהוילן. יעדער זאגט אז עס איז נישטא דער כח וואס זאל מאחד זיין דעם עולם. איך רעד נישט דא פון קיין רבנות, ווי מען רופט עס רבנות, אדער אן אנדערן נאמען. ווי ר' בערל האט געזאגט אז עס זענען דא הונדערטער אינגעלייט וואס האבן חתונה יעדעס יאר, און זיי ווערן פארפאלן איינס ביי איינס. איך בין א גבאי אין א בית המדרש מיום הולדו, דער בית המדרש תהלות יואל. בחרפתינו מוז איך זאגן, מאכן זיי פון אונז חוזק און זאגן אז די לעצטע צען יאר זיצן דא די זעלבע אלטע אידן, און עס קומען נישט צו קיין נייע אינגעלייט. אלע קלעבן זיך צום קרית יואל'ער רב, און דאס איז דער איינציגער כח וואס איז מאחד. מען דארף נישט געבן קיין נאמען, אבער דאס איז דער כח וואס איז מאחד, ער איז דער איינציגסטער מענטש וואס קען עס מאכן.
ר' יודל לעפקאוויטש: איך האב פריער עפעס אויפגעברענגט און איך האב נאכנישט באקומען קיין תשובה דערויף.
ר' בערל פריעדמאן: דו דארפסט א תשובה דו גייסט דאך צו מיטינגען. האט נאך עמיצער עפעס צו זאגן?
רבותי איך וויל ענק זאגן קורץ: איך וויל די מיטינג ענדיגן אין 15 מינוט, אנטשולדיגט מיר. א שטונדע איז גענוג, נומבער איינס. אויך ליידער איך פיל נישט אזוי גוט, אויסער דעם האב איך אן אייניקל'ס וואך נאכט וואו איך מוז צוגיין, וואלט איך געוואלט בעטן אז אין די לעצטע 15 מינוט זאל מען אויפקומען מיט גאר קאנקרעטע פארשלאגן וואס מען האט, און נישט אוועקריכן פון די זאך. אויב עמיצער האט עפעס זענען מיר גרייט צו הערן.
ר'.......: איך האב א קאנקרעטן פארשלאג, מען זאל געבן פאר קהל א כח, אז קהל איז טאקע א בית דין זאל מען געבן פאר קהל א כח, אז וואס קהל זאגט זאל עס האבן א שטארקן כח און א שטארק אויפהאלט.
ר' פישל פריעדמאן: איך בין זייער צובראכן, מיט טוט עס זייער וויי, ס'איז ממש געשען א פירוד.
ר' בערל פר"מ: נו זלמן, דו ביזט דאך אן "אלד טיימער", פתח פיך לאמיר הערן.
ר' זלמן ליכטמאן: מען האט פריער געזאגט אז מען זאל אריבערגיין פון דעם וואס איז געווען, ווייל עס וועט נישט ברענגען קיין שום תועלת, נאר מען זאל זען צו טאן וואס מען קען טאן ווייטער.
ר' אליעזר אבראמאוויטש: אדרבה, זאגט וואס מען קען טאן ווייטער?
ר' זלמן: יעדער זאל גיין דאווענען און לערנען.
ר' יוסף שלום מארקאוויטש: איך וואלט געוואלט ארויסברענגען אז מען קען נישט מתקן זיין אויב מען ברענגט נישט ארויס וואס עס איז געווען. פונקטליך וואס איז געווען ווייסן מיר נישט. איר וואלט געברויכט קומען מיט א פראגראם אהער מיט וואס יעדער זאל פון דא אהיים גיין.
ר' אברהם יושע רעטעק: יעדער ווייסט אז מיר זענען דא א גרויסע קהלה מיט מעמבערס פון 20 יאר אלט ביז 45, וואס דאס מיינט עטליכע טויזענט אינגעלייט. וואס עס טוט זיי וויי ווייס איך נישט, איר ווייסט בעסער וואס עס טוט זיי וויי. צי מען דארף רעדן דא פון וואס עס טוט זיי וויי, צי מען דארף נישט, דארפט איר באשליסן דא. אבער נישט זיך פאפען. דער רבי ב"ה זאל זיין געזונט, איך זאג אייך דעם אמת איך בין פריער דארט געווען, מען קען אלעס פרעגן, ער קען אלעס ענטעפרן פולקאם. די קהלה דארף זיך מער צוזאמען שטעלן צו באהאנדלען יעדן פראבלעם. איך ווייס נישט אפשר דארף מען אריינרופן די וועלכע זענען אביסל יונגער און מען טאר זיי נישט לאזן פירן, אבער איר דארפט זיי אויסהערן וואס זיי טראכטן. איך זאג נישט אז מען דארף זיי פאלגן, עס איז דא א קהל. אבער עס איז א בושה אין דער וועלט וואס עס איז געווען, דאס קען איך אייך זאגן, מען דארף עכט מוחה זיין דערויף און זען צו פארריכטן.
ר' בערל פר"מ: דער אמת איז אז מיר האבן היי יאר געוואלט מאכן וואלן, איינס פון די כוונות דערפון איז געווען צו צוציען אינגע כוחות, און מען זאל אריין נעמען נייע מענטשן אויך. דער פשט איז דא א חלילה מיר טוען נישט אונטערשעצן די אינגעלייט, איך וויל נישט מען זאל ארויסגיין פון דא אינגעלייט אלס נישט אנערקענט. מיר טוען זיי אנערקענען פשוט ווייל "אם אין גדיים אין תיישים". אוודאי דארפן מיר זיי האבן, מיר דארפן זיי האבן איבעראל, און זיי זענען דער יסוד פון די קהלה, ווייל אלטע אידן לעבן נישט אייביג. אבער מען קען נישט לאזן מען זאל זיי אינגאנצן איבערגעבן די הנהלה. דער פאקט איז אז מיר האבן געטאן אזוי ווי די שטאטוטן האבן געהייסן, און מיר וועלן ווייטער טאן ווי די שטאטוטן הייסן, כ'האב עס פריער געזאגט אז אויב מיר האבן געברויכט ארויס צו ווארפן האבן מיר דיינים דערויף. מיר וועלן ווייטער אנגיין און מיר וועלן נעמען "קעיר", און מיר וועלן שטארק "ענפארסען", אפשר וועט קהל מאכן א שטארקערע קאמיטע אויב די איצטיגע איז נישט גענוג שטארק, ר' יודל לפעקאוויטש וועט אין דעם אביסל ארויסהעלפן, און מען וועט קענען קומען צו די קאמיטע זיך אויסרעדן דאס הארץ איידער די גערודעכצער.
וואס איך קען ענק יא זאגן, ס'גייט פאר אונטער די קוליסן פארהאנדלונגען וואס מען קען דאס נישט וועלן בלייבן, און איך בעט דעם צוטרוי פונעם עולם מען זאל עס לאזן אויף דעם. מען זאל אונז געבן דעם צוטרוי אז מען זאל דערווייל ווייטער אנגיין אזוי ווי עס איז געווען. קרית יואל'ער רב האט צוגעזאגט אז אויב מען וועט אים רופן וועט ער קומען און ער וועט העלפן ווייטער, ער מאכט זיך כאילו לא ידע, ער וועט ווייטער העלפן. דער עולם דארף נאר ארויסווייזן צוטרוי, נישט מען זאל קומען ווי מען מענטשן זענען שוין געקומען און געפאדערט גיב מיר צוריק דאס געלט ווייל איך ווייס נישט וואס דא וועט זיין. ס'איז נישט קיין ווירטשאפט, אזוי קען מען נישט ארבעטן. נישט פאר מיר בויט מען די מקוה, די אינגעלייט ברויכן די מקוה, וואס איז די חכמה? מיט וועמען סטרייקט מען? און דער עיקר איז אז מען זאל נישט רעדן אזוי. דאס רעדן איז א סם. מען פארשמוצט זיך אליין, ס'איז ממש א בושה גדולה. דאס איז מיין רעזאלוציע, מען זאל האבן צוטרוי, מען וועט טאן אין דער זאך, ס'איז נישט דא אויפן טיש, און מען וועט מאכן א שטארקערע קאמיטע און מען וועט קענען פריי אריינקומען. פרעגט די צוויי איינגעשטעלטע דא, פינף שעה א טאג ארבעט איך פאר קהל שלא על מנת לקבל פרס, איך זיץ אין אפיס און איך בין זיך מתשתתף מיט גרויסע געלטער, מיין פרייוועט געלט וואס איך האב געליגן פאר קהל. ס'איז נישטא אפשר איינער דא אין בית המדרש וואס האט געליגן אזויפיל געלט פאר קהל. איך טוה דאס בעסטע וואס איך קען, און איך בין גרייט ווייטער צו טאן, נאר איך פארלאנג הילף, איך קען נישט אליין.
ר'......: מען זאל טאקע ארייננעמען איגעלייט, וועלן זיי זען אז נישט אלעס קען מען טאן, אויך דרייען זיך ארום טויזענטער אינגעלייט...
ר' בערל פר"מ: "אקעי", ביי די נעקסט טובים מיטינג וועט מען דאס פארשלאגן. מען קען עס נישט טאן יעצט צווישן הונדערט מענטשן.
ר' יעקב גליק: אין די מקוה קאמיטע זענען די העלפט אינגעלייט.
ר' ישעי' אשר: איך וויל פארשלאגן בקיצור, אזוי ווי די אינגעלייט זענען א גרויסער רוב פון קהל יטב לב, דעריבער דארף מען "טשענדזשן" דאס וואס שטייט אז נאר פון 45 און העכער קען מען זיין אין הנהלת הקהלה.
ר' בערל פר"מ: גוט מען וועט עס ביי די נעקסט טובים מיטינג פארלייגן. רבותי עס האבן זיך געמאלדן צום ווארט ר' אליעזר און ר' דוד, און מיט דעם וועלן מיר מסיים זיין.
ר' ישעי' אשר: איך ווייס נישט וואס איז געווען פריער, איך האב קיינמאל נישט געהערט אז עס זענען דא דיפערענצן צווישן מענטשן, איך האב געוואלט וויסן מיט וואס איך גיי דא אהיים. איך ווייס נישט וואס עס איז געווען, און צי וואס מען האט מיר דא גערופן.
ר' אליעזר אבראמאוויטש: איך וויל אייך פרעגן ר' בערל: איר מיינט אז מארגן, נאך די היינטיגע מיטינג, וועלן מענטשן שוין יא וועלן געבן געלט פארן בית המדרש? איך האלט אז ניין. איך ווארען אייך איר זאלט נישט מאכן חוזק פונעם עולם, איר האט גערופן מענטשן, זאלן זיי האבן געפילט אז מען האט עפעס געטאן אז מען זאגט זיי אויס. ס'איז פארשטענדליך אז עס זענען דא זאכן וואס מען קען נישט רעדן, ווער עס וויל זיך אביסל נאכפרעגן וועט עס פארשטיין, אבער ווען מען וועט עס באהאנדלען וועט ארויסקומען זאכן וואס אפילו מען וועט עס מוזן אפלייקענען, ווי יענער וואס מען האט אים געזאגט: דיין טאכטער האט אזוי און אזוי געטאן, האט ער געזאגט: איך האב אינגאנצן נישט קיין טאכטער, זאגט אים יענער: גיי פארענטפער דיך. וויאזוי מען וועט עס הענדלען וועט מען מוזן אנרירן זאכן וואס זענען האקעל, און די זאכן דארפן ווערן ערלעדיגט שטילערהייט. איי וואס דען האט מען גערופן די היינטיגע מיטינג? איך האב געמיינט אז מען האט בארירט אפאר נערוון מסתמא האט מען א פלאן, דערווייל זע איך אז מען האט נישט קיין פלאן. איך וויל בעטן א "וואוט" היינט נאכט און איך וויל קהל זאל זיך צושטעלן, און איך וועל זאגן וואס דער "וואוט" דארף צו זיין.
אזוי ווי עס זענען דא זאכן וואס מען קען נישט רעדן צווישן עולם, ס'איז אבער דא זאכן וואס מען קען יא רעדן. דאס וואס מען האט פריער געזאגט אז צוטיילן קרית יואל פון וויליאמסבורג קען נישט קומען אין פראגע, דאס איז א זאך וואס באלאנגט אויסדריקליך צו קהל, און קהל דארף זיין דער ערשטער וואס זאל זיך ווערן דערקעגן, ווייל לאמיר זיך נישט פאפען טאמער ווערט צוטיילט וויליאמסבורג פון קרית יואל, צוטיילט זיך דאס עד קצה האחרון. רעדט זיך נישט איין אנדערש. צוויי קהלות, און אויס צענטראלע קהלה, קרית יואל ווערט אזוי צענטראל ווי וויליאמסבורג, זיי וועלן "קאמפיטן" פאר די "קאסטומערס" פון די גאנצע וועלט. איך רעד שוין נישט ווען מען וואלט געפרעגט אפאר רבנים בעילום שמם וויאזוי עס וועט אויסקוקן דער כח פון סאטמאר ווען עס וועט זיין איין קהלה אין וויליאמסבורג און איין קהלה אין קרית יואל? קיינמאל נישט דאס זעלבע ווי עס איז געווען. ס'איז א דבר דמשתמע מאליו און מען דארף אפילו נישט מעיין זיין דערין. איך מיין אז יעדער בר דעת פארשטייט דאס. אז מען האט גענומען דעם קאפ און אים אוועקגעשניטן פון הארץ, איז עס געווארן א ניי מין באשעפעניש אינגאנצן. אפילו עס וועט נישט ווערן קיין צוואנציג, וויליאמסבורג מיט קרית יואל דארף זיין איינס. דארף מען וואוטן אז קהל האט א כח פון א בית דין און מען וועט קיינמאל נישט צולאזן אז וויליאמסבורג מיט קרית יואל זאלן זיין צוטיילט אין צווייען. ווער עס זאל רעגירן דאס וועט דער רבי זאגן אי"ה, אבער צוטיילט אין צווייען קען דאס נישט זיין. דאס וועט אויטאמאטיש לעזן א גרויס חלק פון די פראבלעמען. דאס דארף ווערן אונטערגעשריבן פון אלע טובים פון אלע קהלות. איך זאג ענק רבותי איך גיי ארום אין דער וועלט, איר האט נישט קיין באגריף וואס דאס מיינט פאר א איד אין לאנדאן, אין מאנטריאל, אין אנטווערפען, אז סאטמאר איז נישט איינס נאר צוויי דריי. אז ער האט נישט דעם כח פון סאטמאר וואס איז איינס איז דער אויס אינגאנצן. ווייל גייט קוקט וואס איז געווארן אין וויזשניץ, קוקט וואס איז געווארן אין ירושלים מיט די צוויי ברודער וועט איר זען אז עס איז "אלל אווער", עס איז א "דיזאסטער אוו מעידזשער פראפארשאן". דעריבער איז אונזער אויפגאבע מיר זאלן זיך נישט "סעלף דעסטראיען". און צוליב דעם האבן מיר אלע רעכטן צו פארלאנגען אז קהל זאל נישט צולאזן מען זאל טיילן וויליאמסבורג און קרית יואל, דאס דארף ווערן אונטערגעשריבן פון אלע חברי הקהל, פון אלע חברי הנהלת המוסדות, פון אלע חברי הנהלה פון רבין'ס שטוב, יעדער איינער וועט דארפן אונטערשרייבן דעם דאקומענט אז וויליאמסבורג טיילט זיך נישט פון קרית יואל.
ר' בערל פר"מ: דיין פארשלאג איז אנגענומען, ס'איז פאראן צוויי ערליי וועגן וויאזוי צו "וואוטן". ס'איז פאראן א שטילער וואוט און ס'איז פאראן אן אפענער וואוט... איין מינוט ר' אליעזר מיר האבן דיר נאכגעגעבן און מיר מאכן דעם וואוט, איך וויל דו זאלסט וויסן אז דיין פארשלאג איז אנגענומען... רבותי האלט ענק רואיג... רבותי ר' יודל איז א "פראפעשאנעל" ער זיצט ביי מיטינגען און ער זאגט אז מען קען וואוטן אזוי אז דער פרעזידענט זאל פרעגן ווער עס איז דערקעגן, און אויב קיינער איז נישט דערקעגן איז ער אנגענומען. פרעג איך: ווער איז דערקעגן אז אלע סאטמארער קהלות זאלן זיין פאראייניגט, ווער איז דערקעגן? עס איז איינשטימיג אנגענומען...
(אינדערצווישן האט ר' אברהם געבעטן דאס ווארט.)
ר'.....: אזוי ווי מען האט עס אנגענומען פארלאנג איך אז אויב מען איז מבזה דעם רבין אדער דעם רב זאל זיך די קהלה געהעריג אננעמען.
ר' בערל: פאשטייט זיך. "וואן טינג עט די טיים". (מען שרייבט דעם נוסח פונעם כתב)
ר' אברהם וויעדער: וואס איך וואלט געוואלט זאגן איז אז מען גייט צוריק צו דעם וואס איז געווען פאר פסח, איז אויך געווען די זעלבע זאך אז אלע סאטמארער קהלות זענען געווען איין קהלה. פונקט פארקערט איך וויל זאגן לשבחם פון די אינגעלייט, איך קען זאגן אז מען האט מיר געקאלט פון דא פון די שטאט און אסאך פון קרית יואל אויך, זיי האבן פארלאנגט אז קהל זאל זיך צוזאמען זעצן און קהל זאל טאן. און איך קען זאגן בלשונם וואס זיי האבן געזאגט, איך רעד פון די אינגעלייט וועלכע האבן מיט מיר גערעדט און מיט מיינע חברים, אז וואס קהל באשליסט וועלן זיי עס שטיצן הונדערט פראצענט. ר' אליעזר האט פריער געפרעגט צי דאס וועט מאכן אז מען זאל שוין אנהייבן צו געבן געלט, איך רעד יעצט אביסל ביזנעס מעסיג, מיר זענען אין א קאמפאני אדער אפילו אין א קהלה קדושה, מיר זענען די שלוחים פון די קהלה. אז מיר וועלן ארויסגיין היינט נאכט פון דא זאגן אז מיר זענען באחדות. נישט מען זאל זוכן פעולות וויאזוי נישט צו זיין באחדות, נאר פארקערט כסדר טרעפן דעם וועג צו זיין באחדות, און מען זאל גיין צום גאנצן עולם זאגן אז מען איז געקומען צו א באשלוס און יעדער איינער איז צופרידן, וועט מען אנהייבן צו געבן געלט פארן בית המדרש, וועט מען אנהייבן צו געבן געלט פאר די מקוה, מען וועט אנהייבן צו געבן געלט פאר די תלמוד תורה, און פאר יעדן איינעם. טאמער אבער וועט יעדער איינער גיין צו עפעס אנדערש, וועגן דעם וויל איך זאגן, פארקערט, איך זאג ס'איז אמת מען ברויך ארייננעמען די אינגעלייט, און ווי ר' בערל האט פריער געזאגט אז מען האט געוואלט ארייננעמען איגעלייט, אבער די אינגעלייט ווייסן אויך וואס דער רבי האט אונז געלערנט אז מען טוט נאך וואס די עלטערע אידן טוען, און מען וויל אז די קהלה זאל האבן אן עקזינטענץ און מען זאל קענען ווייטער אנגיין.
דער ציל צו וואס מען איז זיך צוזאמען געקומען היינט נאכט, די ווכיטיגסטע זאך איז כדי מען זאל קענען ווייטער אנגיין מיטן בויען דאס בית המדרש, מיט די מקוה. מען וועט ארויסגיין פון דא היינט אויף דער נאכט אז מען איז צוזאמען און מען וועט העלפן איינער דעם צווייטן. דאס וועט זיין דער גרעסטער כבוד שמים.
ע"כ די אסיפה
די אסיפה האט געברענגט א החלטה אז מען האט געשריבען א בריוו וואס דער עיקר ליינט זיך בערך אזוי: אנו החו"מ ראשי קהלת סאטמאר מצהירים בזה כי קהל יטב לב תשאר צמיד יחדיו תחת דגלו והדרכתו של כ"ק אדמו"ר שליט"א.
דאס האט געדארפט מיינען אז מען וועט נישט קענען צוטיילן סאטמאר, ווייל קהל האט דאך געמאכט א החלטה... למעשה האט אויף דעם אינטערגעשריבן אפילו די גרעסטע קעגנערס פון ר' אהרן, אזוי ווי אליעזר קעסטנבוים און נאך.
איצט די ערשטע טייל אנאליזען וואס איז שוין געשריבען געווארען אין א פריערדיגן מאמר:
נאר פאר אלעם איז שטוינענד צו ליינען די טראנסקריפט פונעם טעיפס וואס בערל האט ארויסגעגעבען אין די גאס פון די אסיפה. (אגב, די טעיפס פון די אסיפות ביי קהל, חוה"מ פסח און ביים רבין אינדערהיים און פון די אסיפה, האט בערל אפגעכאפט און ער אליין האט דאס ארויסגעגעבען. די טעיפס זענען נישט געקומען פון די נייע "שונאים". בערל האט געהאלטען אז די טעיפס וועלען זיי א "באמבע" פאר ר' אהרן און פאר זיין "רב הצעירשאפט".
דאס זענען די ווערטער וואס דער נארישער בערל זאגט: "רבותי איך וויל ענק זאגן קורץ: איך וויל די מיטינג ענדיגן אין 15 מינוט, אנטשולדיגט מיר. א שטונדער איז גענוג נומבער 1, אויך ליידער איך פיל נישט אזוי גוט, אויסער דעם האב איך אן אייניקל'ס וואך נאכט וואו איך מוז צוגיין, וואלט איך געוואלט בעטן אז אין די לעצטע 15 מינוט זאל מען אויפקומען מיט גאר קאנקרעטע פארשלאגן וואס מען האט, און נישט אוועקריכן פון די זאך. אויב אימיצער האט עפעס זענען מיר גרייט צו הערן."
ווען "סאטמאר" שטייט אויפען שוועל פון ווערען צושפליטערט לא עלינו ולא עליכם, אויף אלע שונאים געזאגט, און עס קומט זיך צוזאם "גרויס קהל" אויף א עמערדשענסי טובים מיטינג, און עס איז דא א טעיפ רעקארדער אויפען טיש, זאגט בערל פרידמאן אז די מיטינג מוז זיך שליסען ווייל ער פילט זיך "ליידער" נישט גוט, און ווייל ער האט א וואך נאכט פון א אייניקל...
היינט, באלד עלעף יאר שפעטער גלייבט זיך נישט אז אין סאטמארער קהילה זענען געזעצען און געמיטינגט אזא געמיינדע שוטים. עס איז מיר נישט באקאנט ווער אלץ איז דארט געזעצען, אבער פון די וואס אלע אלע וואס רעדען ביי די מיטינג איז ממש שרעקעליך וואס פארא שוטים האבען אלץ דארט גענומען דאס ווארט. ממש קיינער קיינער רעדט דארט נישט קיין איין ווארט צו די זאך.
נאך פאר אלעם ווייסט קיינער נישט צו וואס איז די מיטינג גערופען געווארען. בערל הייבט אן מיט די ווערטער: "קודם זע איך דא אז מען איז געקומען פון בארא פארק, פון וויליאמסבורג, פון קרית יואל און פון מאנסי, פון אונזערע קהלות דא אין די געגענט. פשט פון די מיטינג איז קודם צו ווייזן אז מיר זענען אלע איין קהלה."
איין מינוט שפעטער מאכט ער נאך א הקדמה: "עס האט זיך לעצטענס אסאך געטומעלט וועגן רבנות זאכן, וויל איך ענק זאגן אז היינט נאכט די מיטינג וועט גארנישט רעדן וועגן רבנות, ס'האט גארנישט וואס צו טאן, דאס ענין פון רבנות שטייט אין די שטאטוטן אז דאס באלאנגט נאר צום רבי'ן. אויסדריקליך! איך האב אהער געברענגט דאס שטאטוטן ביכעלע, און ווער עס וויל וועל איך עס אים ווייזן".
זיינע ווערטער זענען זיך אזוי בולטדיג סותר אז עס הייבט אן ווינדערען ווי איז געקומען פאר אזא בהמה צו זיין "קא פרעזידענט" פון סאטמאר. איין מינוט זאגט ער אז די קהילה זאל בלייבען איינס, וואס דאס מיינט קרית יואל מיט וויליאמסבורג, און איין מינוט שפעטער זאגט דער חכם אז דאס צי די קהילה זאל בלייבען איינס ווענדט זיך נישט אין קהל נאר אין רבין. ווייל אז דער רבי איז מחליט אז ער וויל אויף נעמען א רב אין וויליאמסבורג וועט דאך סאטמאר אויטאמאטיש צוטיילט ווערען, ווייל ר' אהרן וועט דאס דאך נישט צולאזען און ער וועט אלעס טאן דאס צו שטערען, אזוי ווי ער האט טאקע שפעטער געטאן.
און ווידער זעט מען אז במשך פון די גאנצע מיטינג, ווען מען רעדט שוין יא, דא-דארט א ווארט וועגען ר' אהרן'ס ווייטערדיגע אריינקומען קיין וויליאמסבורג, דערמאנט קיינער נישט איין ווארט אז דער רבי האט אויף גענומען ר' אהרן צו דינען אלץ "רב הצעיר" אין סאטמאר זונטאג חוה"מ. כאטש אז יענע אסיפה ביים רבין אין דערהיים ווערט יא דערמאנט דורך דוד עקשטיין. דאס זענען דוד עקשטיינ'ס ווערטער: "...מיר זענען אריין צום רבין, דער רבי האט אונז עפעס געזאגט, איך רעד נישט פון ענין פון רבנות וואס דער רבי האט אונז געזאגט, דער רבי האט אונז געזאגט, דארט זענען געווען לכל הפחות צוואנציג אידן וואס זיצן דא, דער רבי האט אונז געזאגט אז קהל האט א כח פון א בית דין."
דער רבי האט "עפעס" געזאגט? ער האט פיל מער ווי "עפעס" געזאגט. אבער דוד וויל פון דעם "עפעס" גארנישט רעדן. ער וויל נאר רעדען פון דעם ווארט וואס דער רבי האט געזאגט אז קהל האט א כח פון א בי"ד. (איי, דאס שטייט שוין אין שו"ע, אבער דאס ווייסען זיי נישט. זיי ווייסען נאר אז דער רבי האט דאס געזאגט...)
שטעלט זיך א שטארקע פראגע: זיצט דא גאנץ קהל וואס רוב פון זיי זענען אויך געווען ביי די אסיפה ביים רבין, און זיי דערמאנען נישט א ווארט אז דער רבי האט געמאכט ר' אהרן פאר רב הצעיר? נאר גאר פארקערט, אלע האבען איצט נאר געוואלט איין זאך, און דאס איז, אז אלעס זאל צוריק גיין צו די צייטען פון פאר פסח, וואס דאס מיינט אז ר' אהרן בלייבט אין מאנרא, בערל בלייבט ביים רודער, און סאטמאר זאל בלייבען איינס.
יודל בן כסיל הערש ווערצבערגער גייט נאך א טריט ווייטער. יודעלע שלאגט פאר אז מען זאל זיך ווייטער שלאגען און אנהאלטען די מחלוקת מיט די בני יואל און מיט די רבנים וואס זענען ארויסגעקומען קעגען "קרית יואל סקול דיסטריקט" וויזשניצער רבי, קאשויער רב, קארלסבורגער רב, מאנטעווידעער רב און שארמאשער רב.
פארוואס האט נישט יודעלע געשריגען אז עס זאל נישט צוריק גיין צו פאר פסח, נאר עס זאל באשטעטיגט ווערען דאס וואס דער רבי האט באשלאסען אויף צו נעמען ר' אהרן פאר רב הצעיר?
און פארוואס זאל מען צוריק גיין צו יענע צייטען, יודעלע?...
איצט וועלען מיר זיך נעמען צו די "ליצנות" חלק פון די אסיפה. ווייל למעשה איז דער גאנצער מיטינג געווען איין שטיק נארישע ליצנות, אן הענט און אן פוס. אז עס זיצען הונדערט קהלס לייט און רעדען און רעדען און קיינער ווייסט נישט פון וואס מען רעדט, אבער וואס מען גייט דן זיין, איבער וואס עס גייט זיין א רעזאלוציע, איבער וואס מען גייט וואוטען, איז דאס א פשוטער ליצנות וואס איז געטריבען געווארען פון נאראנים און שוטים, וואס דאס איבערצייגט מען זיך ווי מער מען ליינט איבער די טראנסקריפט.
בערל זאגט: איך וויל נישט איבער'חזר'ן וואס מען האט דא פארדאמט, יעדער ווייסט ס'איז געווען א שערוריא אין בית המדרש, ס'איז נישט געווען קיין כבוד פארן בית המדרש, נישט קיין כבוד פארן רבי'ן, אבער מיר האבן געטאן ווי עס שטייט אין די שטאטוטן. מען האט געשטעלט דריי מענטשן און די דריי מענטשן האבן געברויכט צוריק צו קומען, און ארויסגעבען נאכדעם א קנס. געוויסע מענטשן האט מען שוין גע'קנס'ט, געוויסע מענטשן זענען נאכנישט געקומען, דאס איז נאר געווען א הקדמה וואס איך האב געוואלט ארויסברענגען אז מיר האבן געטאן וואס מיר האבן געקענט".
האט איינער שוין געהערט וועם מען האט דעמאלטס באקנסעט? אדער בכלל געשטעלט א "קאמיסיע"? אבער דאס איז נאר די הקדמה, פון וואס ער איז למעשה נישט ארויסגעקראכען, ווייל דער מיטינג איז געבליבען ביי די הקדמה...
ווייטער זאגט דער נאר: "קודם וויל איך אז מען זאל זיך אויפפירן ווי א בית דין, מיר זענען זיך דא צוזאמען געקומען צו רעדן, יעדער קען זאגן זיין מיינונג וואס ער האט צו זאגן, אבער ער דארף בעטן דאס ווארט. אזוי ווי א בית דין, עס זאל זיין אנשטענדיג. צווייטענס וויל איך מעלדן אז מיר האבן דא א טעיפ, און יעדעס ווארט וואס ווערט דא געזאגט וועט פארשריבן ווערן לדורות."
עפעס איז ער אבסעסט מיט טעיפס ווייל דאס אקוראט האט ער שוין געזאגט ביי די אסיפה חוה"מ אז עס ליגט א טעיפ אויפן טיש און אלעס וועט פארשריבען ווערן. ווי כאילו עס גייט מאכען די אסיפה ערנסטער און מער פראפעשיאנעל...
די איינציגע מאל ווען בערל רעדט ערנסט און ער מיינט עס טאקע ערענסט, איז ווען ער רעדט פון "נייעם ביהמ"ד". און דא טאקע ליגט דער הונט באגראבען. היינט ווייסט מען שוין פון די מיליאנען דאלארען וואס זענען געגזלט געווארען פון די "זיצן" געלטער, פון די "פלעדזשעס" פון די "נדבות" און פון די "דריי מיליאן דאלער מארגעדש". סיי בערל און סיי יצחק ראזענבערג האבען געגזלט מיליאנען דאלער אין זייערע טעשער און געמאכט א לעבען אויפן ציבור. און דאס האט ער נישט געוואלט עס זאל רח"ל גיין לטמיון.
בערעל גייט איין אז מען זאל נישט רעדען פון קיין רבנות און ר' אהרן זאל בלייבען געזונטערהייט אין מאנרא, אבער וואס וועט זיין מיט די מיליאנען וואס איך האלט אינמיטען פארדינען אויף דעם ביהמ"ד. דאס איז די איינציגעסטע מאל ביי די אסיפה וואס איינער האט גערעדט צו די זאך און עס געמיינט ערענסט. די אלע איבעריגע רעדנערס האבען געמאלען וואסער און פאנטאזירט און געדמיונט און גערעדט פון וואס מען גייט "נישט רעדען", און טייל פון זיי האבען נעבעך געמיינט אז מען גייט עפעס אויפטאן און מען גייט מיט עפעס ארויסקומען.
בערעל האט געוויסט לכתחילה אז פון די מיטינג גייט גארנישט ארויסקומען. ער האט לכתחילה צוזאם גערופען די שוטים ווי לעזער אבראמאוויטש פון ב"פ און אברהם ווידער און דוד עקשטיין פון מאנרא, פאר זיין איינציגע אגענדע אז מען זאל אלעס טאן אז דער "ביהמ"ד החדש" זאל ווייטער געבויעט ווערען, און די אלע קהלס לייט האבען געמיינט אז מען קומט זיך צוזאם ווייטער צו האלטען סאטמאר איינס.
און באמת איז ווינדערליך אז אזא קלוגע קהילה ווי אין סאטמאר זאל נישט זיין קיין איין איינציגער קהלס מאן מיט א שטיקל קאפ אויף די פלייצע און דאן איינזען אז סאטמאר ווערט איצט נישט צוטיילט. עס איז דאן נישט געווען איין מענטש אין די קהילה וואס האט פארמאגט א וויזיע אויפן עתיד און שטיקעלע מח צו טראכטען אויפן עבר. איז דען סאטמאר צוטיילט געווארען פסח תשנ"ט?
(איך ברענג צו, א שטיקל וואס איז שוין געשריבען געווארען אין פארמעגליך ערשטע טייל)
איז סאטמאר געווארען באמת צוטיילט געווארען תשנ"ט? לויט די היסטאריע איז סאטמאר געווארען צוטיילט כמעט ביי יעדע קינד וואס דער ברך משה האט ערגעץ ווי אריין געשטעלט. איבערהויפט ביי דעם קאנטערווערסיאלען אריינשטעל פון ר' אהרן אין קרית יואל, נאך 15 יאר פריער, תשמ"ה. איך וועל מיך טרויען צוריק צו גיין נאך פיר און א האלב יאר, ווען ר' אהרן איז אריין געשטעלט אלץ ראש ישיבה פון דער סאטמארער ישיבה.
תש"מ האט מען גענומען א האלבע ישיבה – צו מער ווי האלב - און נישט געלאזט קומען קיין קרית יואל, נאר פאר זיי געעפענט א באזונדערע ישיבה אין "קליימער סטריט", וואס וועלעכער בחור האט געהאט אויף זיך דעם סטעמפעל "קליימער בחור" האט געמיינט אויטאמאטיש, עלטערער בחור, א באם, און עס איז פאר זיי געגאנגען זייער שווער אין שידוכים. און די אלע בחורים מיט זייערע עלטערען זענען געווארען דם שונאים פאר ר' אהרן און אפילו פארן ברך משה, אויף אייביג.
און דאס האט מען געטון נאר ווייל ר' אהרן זאל קענען איבערנעמען די ישיבה, און זיך נישט מוזען פארן מיט די עלטערע בחורים. דאס האט מען נישט געטון נישט קיינמאל פארדעם און קיינמאל נישט נאכדעם. און מען האט געמעגט שרייען ביזען הימעל, מען האט זיך נישט גערעכענט מיט די בחורים און זייער עלטערען און געשוויסטער. דעמאלטס איז געווען דער ערשטער צו טיילונג אין סאטמאר.
א יאר צו צוויי שפעטער האט דער ברך משה אריינגעלייגט זיין איידעם ר' בעריש אין 53 סטריט ביהמ"ד אין בארא פארק. עס האט אים קיינער נישט געוואלט דארט האבען פאר רב, און עס זענען געווען מענטשען, לאנגיעריגע מתפללים, וואס זענען געווען סאטמארע חסידים פון אלע יארען, וואס זענען מער נישט געגאנגען דאווענען אין 53 ביהמ"ד. צווייטע טיילונג ביי א פאזיציע פון א קינד.
דאס דריטע איז געווען ווען דער ברך משה האט אריין געשטעלט ר' שלום אליעזר אין 15'טע עוועניו סאטמאר ביהמ"ד. דארט איז געווען פיל א פלאקערדיגע מחלוקה, ווייל ר' שלום אליעזר האט געהייסען א ביסעל א צוריק געשטאנענער (אנטשולדיגט פארן נוצען דאס לשון, אבער דאס איז ליידער די מציאות) און רוב יונגעלייט פון 15'טע שול האבען זיך געעפענט א נייע שול מיטען נאמען תורה ותפילה. עס זענען אוועקגעגאנגען די שענסטע יונגעלייט פון יענעם ביהמ"ד, און געווארען דם שונאים פארן ברך משה. האלט מען שוין די דריטע טיילונג.
איצט, מוז איך זאגען אז אין מאנטרעאל איז ב"ה נישט געווען א טיילונג, ווי דער ברך משה האט אריין געלייגט זיין איידעם ר' דוד מייזליש, און דארט איז נאך היינט פון איינע פון צוויי פלעצער – אויך אין אנטווערפען – ווי מען דאווענט נאך אינאיינעם די צוויי חסידותן.
יעצט וועלען מיר באהאנדלען דעם גרעסטען טיילונג פון סאטמאר, וואס דאס האט למעשה צוגעברענגט דעם שפעטערדיגען טיילונג פון תשנ"ט.
עס איז חוה"מ סוכות תשמ"ה און דער ברך משה האט אריין גערופען די קרית יואלער קהילה אין שטאט און זיי געזאגט אז עטליכע וואכען ארום שטעלט ער אריין זיין זון ר' אהרן – וואס האט שוין געוואינט אין מאנרא און געטראגען דעם טיטול ראש ישיבה – אלץ רב ור"מ אין קרית יואל.
איך וועל נישט אריין גיין אין יענע היסטארישע צייט, ווייל איך מוז אנקומען צו אנדערע, איך בין נאך נישט געווען גענוג אלט צו קענען געדענקען, אבער עס לעבען נאך יענע אידען פון דעמאלטס און זיי פארציילען פאר ווער עס וויל נאר אויסהערען.
די שענסטע תושבים פון קרית יואל האבען זיך אפען ארויס געשטעלט און פון קרית יואל האבען רוב פון די איינוואוינער – וועמענס רב מען נעמט אצינד אויף – זיך נישט באטייליגט אויך דער הכתרה מוצש"ק וירא תשמ"ה. עס זענען געווען זקנים פון שטעטעל וואס האבען פרובירט צו רעדען מיטען ברך משה אז ענדערש זאל קומען דער יונגערער זון ר' זלמן לייב ווערען רב, אבער דער ברך משה האט דאס נישט געטון. זיכער קען ער נישט אויפנעמען דעם יונגערען זון איידער דעם עלטערען.
קרית יואל איז שרעקליך צו טיילט געווארען. און עס האט זיך קיינמאל נישט געאייניגט צוריק. יענער מוצש"ק וירא, האט עווענטועל צו געברענגען אז בני יואל זאל זיך עפענען, די צוויי גרינדער און בויער פון שטעטעל, ר' משה פרידמאן און ר' שלמה מעכעל ראזנער, וואס זיי האט דער אלטער רבי אריין געשטעלט, זענען געפלויגען וועגען זיי האבען זיך נישט גענוג שטארק ארויסגעשטעלט צו פייטען פאר ר' אהרן. און די זקנים פון שטעטל האבען מער נישט געוואלט דאווענען מיט ר' אהרן אונטער איין דאך.
פון תשמ"ה ביז תשנ"ט איז סאטמאר פיל ארגער געווארען צו טיילט ווי פון תשנ"ט און ווייטער. תשמ"ה האט אוועקגעווארפען אידען זקנים דורכגעווייקטע חסידים פון אלטען רבין, טייל פון זיי קהילה לייט פון אלטען רבין און הונדערטער יונגעלייט האבען זיך פארעקעלט פון די גאנצע פירערשאפט, און זיך אפגעלאזט פון אריין צו טרעטען אין ביהמ"ד. יענע מחלוקת מיט ר' אהרן אז ער זאל נישט ווערען רב אין קרית יואל האט שפעטער זיך מער צו פלאקערט ביי די סקול דיסטריקט פרשה וואס ר' אהרן האט זיך צו רעדט קעגען יעדען רב און רבין וואס האט געהאלטען אנדערש פון אים, אבער פיל גערעסער פון אים אין תורה ועבודה.
אבער תשנ"ט האט צוריקגעברענגט דאס מערהייט פון די זקנים, חסידים פון אלטען רבין, עס האט צוריקגעברענט די רבנים מיט וועמען מען האט זיך געדארפט צו קריגען וועגען ר' אהרן. תשנ"ט האט געוויזען ווי גרויס דער טיילונג פון סאטמאר איז געווען תשמ"ה. עס האט נישט גענומען לאנג און א פיל גרעסערער עולם וואס זענען געווען מיט ר' אהרן די אלע יארען, האבען זיך צוריק געקערט ווי נאר זיי האבען באקומען א רב וואס האט זיי יא געפאלען.
זיי האבען געזען אין דעם נייעם רב, א איד וואס וועט אויף זייער געפילען נישט טרעטען, ער וועט אויף קיין איין ערליכען איד נישט רעדען, ער פאר מאגט א אויער פאר יעדען איד, און איז גרייט צו העלפען יעדען איד. עס האט זיך דערזען א נייער בילד: תשמ"ה האט פאקטיש צו טיילט סאטמאר, און תשנ"ט האט פאראייניגט סאטמאר.
אויב שרייט איינער ווי א קאזאק הנגזל, אז דער ברך משה האט אין תשנ"ט צו טיילט סאטמאר, האב איך פאר אים נייעס, דער ברך משה האט צו טיילט סאטמאר אויפען שטערקסטן אופן תשמ"ה, און אין תשנ"ט האט ער פאראייניגט סאטמאר.
ע"כ איז פון א פריערדיגע פארמעגליך סעריע
שטעלט זיך א פראגע, זיצען דא די פירערס פון די גרעסטע קהילה אויף דער וועלט און אויך די קלוגסטע קהילה. וויאזוי איז מעגליך אז קיין איינציגער פערזאן האט נישט געקענט פאראויסזעהן אז רוב סאטמאר געהערן צו "די צוטיילטע"? ווי אזוי איז מעגליך אז עס זיצען דא בערך הונדערט קהלס לייט פון גרעיטער ניו יארק און זיי כאפען זיך נישט אז זיי פארטרעטען נאר א מינאריטעט פון סאטמאר, ווייל דער מיאריטעט איז שוין לאנג נישט דא.
ווי אזוי איז מעגליך אז אלע קהילה לייט האבען פארזעהן אז עס גייט נישט דורך גיין פינף יאר און די ישיבה וואס "די צוטיילטע" האבען געעפענט גייט איבערוואקסען די ישיבה אין מאנרא וואס שטייט אונטער ר' אהרן שוין צוואנציג יאר?
ווי אזוי איז מעגליך אז קיינער אין גאנץ קהל האט נישט געהאט א ווייטען בליק אז ר' אהרן פארטרעט נישט מער ווי א דריטל סאטמאר אין וויליאמסבורג? ווי אזוי האבען קיין איינער פון די באטייליגטע נישט געזען אז ר' אהרן וועט עפענען נייע מוסדות און וועט נישט קענען אנציען מער ווי א קנאפער דריטעל?
המשך איבער די אנאליזען פון יענער "היסטאריש" נארישע אסיפה, וועט נאכפאלגן אויפן קומענדיגן שב"ק פ' שופטים
