ווי עס ווייסען אלע איז שמואל ווידער דער רעדאקטאר אין בלאט און אלעס וואס שטייט דארט וואס האט נאר צוטון מיט ר' אהרנען איז זיין ארבעט. די נייעס פון טשיינע צו ענגלאנד לאזט ער פאר אנדערע, אבער סיי וואס האט נאר צוטון מיט די ענינים פון די פאליטיק אין סאטמאר איז ער דער איינציגער בעה"ב.
ער איז דער ממציא פון יעדען איינציגען 'ספין' וואס איז נויטיג און ווען עס איז נויטיג און אויב פעלט זיך אויס, איז ער דער וועלעכער מאכט נייע פרישע מעשיות וואס זענען נישט געשטויגען און נישט געפלויגען, און אויב אנדערע אין בלאט באקען מעשיות, איז ער דער וואס פראווד עס און נאר דורך זיין הסכמה קען עס ערשיינען.
אבער איידער מיר וועלען זיך נעמען צו זיינע ספינס און אויפדעקען זיינע ביליגע שקרים און כזבים, וועלען מיר אים פארשטעלן פאר די חשובע מעמבערס און אויב איינער האט צו צו לייגען, מה טוב ומה נעים. אבער ביטע זיך האלטן צו די תקנות פון פארום און נישט פארדרייען די נושא. אויב איינער וויל מיך אפווענדען בין איך גרייט צוריק צו ציען אויב עס וועט זיך ארויסשטעלען אז איך האב מיך טועה געווען. אבער, בשו"א נישט פארדרייען די נושא ביטע. יש"כ פון פאראויס.
שמואל ווידער איז א יונגערמאן וואס איז אלט בערך פופציג יאר. ער האט אין זיינע בחורישע יארן געלערנט אין נייטרא און נאך זיין חתונה האט ער געדאוונעט אין נייטרער ביהמ"ד אין וויליאמסבורג.
ער איז געווען א נארמאלער שטילער יונגערמאן און געטראגען זייער א נארמאל פנים. ער איז געווען א גראמער אויף חתונות און דורך דעם איז ער געווארן נאנט צו די סאטמארער פירער. ער פלעגט כמה וכמה מאל אויפטרעטען מיט דברי בדחנות ביי די סאטמארער שמחות.
ער איז נישט א ספעציעלער מוח אדער קאפ-שטיק. ער פארמאגט נישט אמתע טאלאנטען צו רעדאגירען א ערענסטען צייטונג, אבער וויבאלד דער בלאט איז נתייסד געווארען אויף איין ציהל – צו פארגרעסערען ר' אהרנען און פארקלענערען זייינע שונאים, האט שמואל ווידער זיך איין טאג געטראפען דער אחראי אויפן בלאט.
מיר וועלען אנהייבען מיט א שטיקעלע הקדמה פארוואס עס פעלט זיך בכלל אויס אזא סארט צייטונג וואס דארף באקען מעשיות און כסדר ארויף קומען מיט ספינס, דריידעלעך, און נארישע שטיק.
התחלה
ווי באוואוסט איז ר' אהרן (א מזל אז דער פארום האט א תקנה אז מען מוז שרייבן א ר'...) געווען אין יאר תשנ"ז-נ"ח-און די ערשטע העלפט פון נ"ט, דער גרעסטער רבי אויף דער וועלט. ער האט געהאט גאנץ סאטמאר אונטער זיך. ער האט זיך געשטארקט ביי די יונגעלייט דורך די שבת אחים'ס און ביי די הנהלה פון אומעטום דורך זיין דער איינציגער זון וועלעכער איז געווען אקטיוו סיי ביי זיין טאטען און סיי ווייל ער האט זיך אומעטום אריינגעשטעלט.
עס האט געוויסט יעדער רב און רבי און אלע פירער פון מוסדות און קהילות סיי ווי, אז ר' אהרן גייט עווענטועל זיין דער איינציגער רבי אין סאטמאר.
ר' אהרן האט געוואוסט מער פון אלע אז זיין טאטע איז נישט מער בכח צו פירען און אז זיין טאטע איז קראנק אויף יענע מעשה אויכעט און ער האט גענומען דעם פולען ענווענדעדש פון דעם.
ער האט אנגעהויבען צו וועבען זיינע פלענער דורך זיך ארומנעמען מיט פארשידענע מענטשען וואס פארשטייען וואס זיי האבן צו טון אנדעם וואס ער זאל מוזן רעדען בבתך רחל הקטנה. זיי האבן אלע געוויסט וואס דער ציהל דארף זיין און וואס מען האט צו טון.
זיי האבען אויפגעשטעעלט דעם שבת אחים, וואס זאל פאר א שוי פענצטער דינען ווי א הייליגע זאך, וואס זאל צוזעמען ברענגען יונגעלייט, און די יונגעלייט זאלען זיך העלפען איינער דעם אנדערען, אא"וו.
דעמאלטס צייט האט ר' אהרן אנגעהויבן ארומפארען פאר שליחותער פון זיין טאטען איבער אלע סאטמארע מוסדות און בתי מדרשים, איבער דער וועלט, און אויך בערך דעמאלטס האט ער אויפגענומען זיין זון ר' מענדעל אין אנטווערפען, און עס האט געהייסען אז זיין טאטע דער ברך משה האט דאס געוואלט. צו עס איז אמת צו נישט קען מען דעבאטירען פון היינט ביז מארגען.
אבער די ריכטיגע ציהלן פון די אלע פריער דערמאנטע אקטיוויטעטען האבן נאר געוויסט די אויבערשטע פון שטייסעל, און מן הסתם אויך משה דער גבאי.
דעמאלטס צייט איז אויך דער סיגוטער רב (היינטיגער סאמארער רבי החונה בוויליאמסבורג) אויפגענומען געווארען אלס רב ור"מ אין ירושלים אויפן פלאץ פון ירושלימער רב זצ"ל.
איך בין צו יונג צו געדענקען יענע צייט אבער אלץ ווייסער וויסן צו דערציילען אז משה דער גבאי און ר' אהרן האבן געארבעט דעמאלטס אינאיינעם מיט א 'קנוניא' (כלשון עמרם כהן, עיין טעיפ סיון תשנ"ט) אז דורך שיקען דעם סיגוטער רב קיין ארץ ישראל וועט ר' אהרן אין חו"ל זיין דער איינציגער מ"מ און פולער פירער.
זיי ביידע האבן געוויסט בעסער פון יעדען אז דער סיגוטער רב איז גארנישט קיין שיפעלע זיבעלע, זיי האבן בעסער געוויסט פון יעדען אז דער סיגוטער רב איז פיל קליגער פון ר' אהרן און זיי האבן ביידע געוויסט אז ער איז א בעסערער לערנער אויך. עס האבן דאס אלע געוויסט אז אין די צעירים איז ער געווען פיל א בעסערער און טיפערער מגיד שיעור ווי זיין עלטערער ברידער אין ק"י.
זיי האבן ביידע אויף געוויסט אז דער אחיו הצעיר האט א ריינעם און קלונען רעקארד און ער האט נישט קיין גארבעדש אויף זיך, ער האט נישט פארשעמט קיינעם אין זיין לעבען און אוודאי אוודאי נישט, קיין רבנים און גדולי הדור.
דערפאר האבען זיי צווישען זיך באשלאסען אז דעם קליינעם ברידער דארף מען טראגען ווי ווייטער מען קען, נאר דא זאל ער נישט בלייבען. זיי וואלטן אים דעמאלטס געטראגן קיין אסטראליע, ווען סאטמאר
און ר' אהרן האט זיך צוגעשטעלט און פארשטאנען אז עס איז זיין טובה. דער פלאן האט דעמאלטס געלויטעט אז דער סיגוטער רב וועט זיין דער רב איבער סאטמאר אין גאנץ ארץ ישראל און איבער מוסדות יטב לב וועלעכעס האט דאן געהאט אונטער זיך בני ברק אויכעט.
ר' אהרן איז דעמאלטס ווייניג אנגעגאנגען וואס וועט ר' חיים הערש מייזליש טון. דער ר' חיים הערש האט זיך גערישט אז ער וועט זיין דער רב אין ירושלים ווייל ווי נישט ווי איז ער דער איינציגסטער פון רבינס קינדער און אייניקלעך וואס וואוינען דארט און ער האט דארט געהאט גאנץ א גוטען נאמען און דערפאר איז נישט מער ווי יושר אז ער זאל זיין דער נייער רב.
דער ר' חיים הערש האט שוין אין יענע יארן געפירט א שטיקל אפעזיציע צום ירושלימער רב, דורך די בני ברקער יונגעלייט וועלעכע האבן נישט צופיל שייכות געהאט מיטען רב ז"ל. און ער איז געווען ווי דער אמבאסאדאר צו די היזיגע פאליטיקאנטען וואס האבן געהאט פארשידענע פראבלעמען מיטען רב ז"ל אלץ די בני יואל פאליטיק.
אבער דער ר' חיים הערש איז אזוי לאנג גוט געווען ביז די פאליטיק האט געשפילט אויף דעמאלטס. אין די רגע וואס די היזיגע פאליטישע פירער האבען אפגעמאכט אז דער סיגוטער רב דארף אהין פארען, ווייל פארן צוקונפט פון ר' אהרן איז דאס די בעסטע, האבען משה מיט ר' אהרן אים געלאזט הענגען אויף א צוקער שטריק. ער האט גארנישט געקענט טון, ווייל ווי געזאגט, איז ער געווען נישט אזוי באליבט ביי די ירושלימער סאטמארע חסידים, ווייל ער האט אנגעפירט די מחלוקות פון דא, קיין דארט, און די אנ"ש אין ירושלים וואס זענען אלע געווען ברענעדיגע חסידים פון רב זצ"ל, האבן אים נישט געגליכן.
סאטמאר ירושלים איז מכתיר דעם נייעם רב
און איך מיין אז ווינטער תשנ"ז האט זיך טאקע דער סיגוטער רב באזעצט אין ירושלים. צום סורפרייז פון סאטמאר אין ירושלים האט דער רב זייער מצליח געווען און זיי האבען אים זייער געגליכען.
בעפאר ער איז אנגעקומען האט ער זיך אויסגענומען מיט די היזיגע פאליטיקאנטען אז אלע פאליטיק וואס איז דאן געווען אין ירושלים (אנשיל שווארטץ וואס איז געווען זייער פארפיינטעט ביי אלעמען דארט און אויך האט ער זיך צו ריבען מיט די היזיגע פאליטיקאנטען, און ר' חיים הערש מייזליש) דארף זיין געסעטעלט בעפאר ער פארט. און מען האט זיך צוגעשטעלט.
ווען ער איז אנגעקומען דארט איז אנשיל שווארץ שוין געווען אינדרויסען פון די הנהלה המוסדות און ר' חיים הערש מייזליש האט זיך באזעצט אין בני ברק און איבער גענומען די ראש ישיבה אמט פון ר' מענדעל דאווידאוויטש וואס האט געהאט דעם אמט פאר 35 יאר, און מען האט ארויסגעשטעלט נאר דערפאר ווייל ר' חיים הערשען דארף מען עפעס א טיטול געבען. דאס הייסט לכאורה א ריכטיגער מתכבד בקלון חבירו.
זייט יענע צייט זענען די גאנצע מייזליש געווארען געשוואורענע שונאים פארן נייען ירושלימער רב. אבער זיי האבן געמוזט שווייגען ווייל ר' אהרן איס געווען דער וועלעכער האט למעשה אים אהינגעשיקט און ער איז געווען דער וואס האט ר' חיים הערשען צו ווארפען די פלענער.
אז ר' חיים הערש וואוינט שוין אין בני ברק האט איצט אנגעהויבען צו בלאזען אנדערע ווינטען. די דארטיגע פאליטיקאנטען האבן דא געהאט א נאנטען פריינט וואס הייסט מתתיהו דייטש. און דער מתתיהו איז אלץ געווען א גאר נאנטער מענטשן צו ר' אהרן, ווי איך הער פון אלץ בחור אין קרית יואלער ישיבה.
אלנפאלס זיי האבן צו ביסלעך אנגעהויבען צו העצען ר' אהרן אז דער נייער רב אין ירושלים איז צו שיין מצליח און עס מוז זיין אז משה דער גבאי מיינט נישט זיין טובה.
בני ברק איז אלץ געווען אין שאטען פון ירושלים. זיי האבן אלץ געהייסן מער בעסערע מענטשען און די ירושלימער האבן אלץ געהאט מער א פרומערען און חסידישען נאמען. ירושלים איז למעשה געווען א פרומערע קהילה ווי בני ברק ווייל זיי האבען געהאט דעם גרויסן צדיק רבי משה אריה אלס ראש ישיבה און זיי האבן געזען אין אים זייער טאטע און רבי. און ער האט זיי טאקע געמאכט פאר גאר פרומע און אפילו כאניאקיש.
די סאטמארע פרויען אין ירושלים גייען אנגעטון פרומער ווי אין ב"ב און רוב קהילה טראגן ביבער היטען און שפעטער זיך אונגעטון דעם ירושלימער לבוש אויף שבת אויפן בקשה פון רב זצ"ל.
און דערפאר איז אלץ געווען א שטיקל שפאן צווישען סאטמאר ירושלים און סאטמאר ב"ב. דער אינערליכער שפאן האט געהאט א גרויסען חלק אז דער סיגוטער רב איז געווארען שפעטער דער רב אין סאטמאר וויליאמסבורג און עווענטועל דער רבי פאר א גרויסער טייל פון סאטמאר איבער די וועלט
אין בני ברק האבען די יונגעלייט אנגעהויבען צו פירען א מערכה קעגן דעם נייעם רב, און לכתחילה האט ר' אהרן נישט געוואלט זיך צו הערן און זיך אריין לאזען אין די פאליטיק, אבער זיין שרעקליכער נאטור פון אומפארגינען אפילו פאר א פליג אופן וואנט, האט אים צוגעברענגט אז ער זאל יא אננעמען די ראט פון בני ברק און פון זייער פארבינדעטער דא אין אמעריקע, מתתיהו דייטש.
דער רב אין ירושלים האט אין דער צייט אויסערגעווענליך אויסגענעמען ביי די אנ"ש אין ירושלים. למשל, ער האט נישט אוועקגענעמען דעם מוסף ראש השנה פון דעם לאנגיעריגען בעל תפילה ר' ליפא שווארץ, אנדערש ווי ר' מענדעל אין אנטווערפען וואס האט יא אוועקגענעמען פון דעם לאניעריגען בעל תפילה ר' פרץ לעפקאוויטש, און ר' ליפא האט געקענט באשטיין און פארשטאנען אז עס קומט פארן רב, דאך האט דער רב נישט געוואלט דאס צו נעמען און ער האט געדאווענט די שחריתים. און אזוי נאך און נאך אזעלכע שיינע טאהטן וואס האט אים אין דער ענדע געברענגט בלויז כבוד און תפארת ביי זיין נאבעלע קהילה
די אינוואזיע אויף ירושלים הייבט זיך אן
ר' אהרן האט זיך אין דער ענדע געבראכען. ער האט אנגענומען די בקשות פון בני ברק אז זיי ווילען נאר אים האבן אלץ רב, און משה מיטען ירושלימער רב וועלען אים אין דער ענדע באגראבען.
און מתתיהו דייטש האט אים אויפגעקלערט אז עס איז צייט אנצוהייבען זיך בויען. מען קען נישט ווארטען אויף מיתת אביו, מען מוז אנהייבען שוין ווערען אומאפיציעל רבי איבער גאנץ סאטמאר.
זיי האבען אים דערפאלגרייך אויפגעקלערט אז עז איז צייט אנהייבען מאכען שבת פאר זיך, ער דארף זיך ארומנעמען מיט נייע מעטשען אוןאפלאזען זיין טאטענס נאנטע, ווייל זיי וועלען אים נישט לאזען אלעס טון. זיי וועלען פאר זיכער נישט צו לאזען אז ר' אהרן זאל שוין ווערען דער מ"מ.
און בני ברק האט באקומען די גוטסהייסונג פון קרית יואל אז ער שטייט זיי צו דער האנט און ער וועט זיי ח"ו נישט לאזען פאלען.
און אזוי האט ער אנגעהויבען אריינצוקומען אויף שבתים קיין וויליאמסבורג צו מאכען התוועדותן ווייל זיין טאטע זיצט אין פלארידע און די יונגעלייט ברויכען א דבר חיזוק ווי קאלט וואסער פאר א מידען און אויף קיין בארא פארק ווייל די דארטיגע יונגעלייט זענען שוין אויך פארחלשט פאר די דברי חיזוק.
און אונטער די קוליסען האט אנגעהויבן אויסשיסען א ברענדיגער פאליטיק צווישען אים אין משה.
משה האט אלעס געזען. און איך וועל אייך נישט דערציילען אז משה גבאי האט געמיינט דעם אייבערשטען צו די קהילה. איך בין נישט געשטעלט געווארען צו פארענטפערען משהן. אבער די פאקטען זענען אז משה האט געזען א קלארען פארלעצונג פון די אפמאכען און פון די הנהגת פון א עלטערען רבין צו א זון וועלעכער איז שרעקליך אמביציעס שוין איבערצונעמען די מלוכה.
משה האט פארשטייט זיך, נישט צוזם געלייגט זיינע הענט. ער האט אנגעהויבען א אומאפיציעלען קריג מיט ר' אהרן וואס יעדער האט דאס געזען, און דער איד האט כסדר אראפ געברענגט דרשות פון ירושלימער רב, אבער דער ציבור האט אפילו אין די מחשבות נישט געוואלט טראכטען דערפון. עס איז געווען א בחינה פון איך זע גארנישט און איך הער גארנישט.
ווינטער תשנ"ט האט זיך דער פייער פיל פארגערעסערט און האט עווענטועל צוגעפירט אז דער ירושלימער רב איז געקומען קיין וויליאמסבורג ווערען דער רב פון סאטמאר.
א שטיקעלע כראנאלאגישען סדר.
איך מיין אז עס איז געווען יענעם ווינטער ווען הירצקע צוויבעל האט אויפגערודערט סאטמאר אז דער רבי דער ברך משה האט אים געפרעגט, על פי לשונו: וואס האבן די רשעים געוואלט אז איך זאל זיי אונטערשרייבען. די רשעים זענען געווען אליעזר קעסטענבוים און משה דער גבאי.
עד היום הזה ווייסט קיינער נישט (אויסער הירצקע, אליעזר, און משה) וואס איז דעמאלטס פארגעקומען, אויב עפעס. עס איז שוין דורך אריבער 10 יאר און עס נאך אלץ נישט ארויפגעשווימען וואסערע חתימה האט איינער געוואלט צו טאקע ארויסדערווישט פונעם ברך משה.
נאך א שטילער אויסטויש פון פייער איז געווען ווען דער דעמאלטסדיגער ירושלימער רב האט בר מצוה געמאכט זיין יונגסטן זון ליפא וואס איז פארגעקומען אין ירושלים. עס איז געווען די ערשטע שמחה וואס ער האט דארט געמאכט און מען האט צוגעשטעלט א שיינע בר מצוה.
עס האט זייער ערענסט געהייסן אז דער ברך משה וועט פארן צו די בר מצוה און אינאיינוועגס וועט פארקומען א שטיקעל אפיציעלע הכתרה, אז דער רבי וועט דארט ביי די בר מצוה רעדען צו די דארטיגע קהילה.
למעשה האט ר' אהרן אפגעטון א שטיקעל פאר זיין יונגערען ברידער און איז ספעציעל אראפ געפארען קיין מיאמי ווי ער האט דארט סאבאטאזשירט די נסיעה.
אין די ענדע איז אהרן געפארען אין שליחות פון זיין טאטען. היינט איז שוין באוויסט אז דער ברך משה האט אים נישט געשיקט, און דער ירושלימער רב האט אים אפען געבעטען נישט צו קומען צו דער בר מצוה.
היינט איז שוין באקאנט אז מתתיהו דייטש האט דעמאלטס ערקלערט אז ער גייט מאכען פון זלמן לייבן א סענטוויטש (אז ר' אהרן וועט קומען, וועט דאך גאנץ בני ברק-סאטמאר אויך קומען און אזוי וועט דער דארטיגער רב ווערן צוקוועטשט).
אבער ר' אהרן האט געוויסט אז זיין ברידער וועט גארנישט קענען טון אויב פארט ער יא, און ער וועט אים אפיציעל מוזן מכבד זיין, און דאמאלטס וועט ער אים שטעלען אין שאטען
ווען ר' אהרן איז אנגעקומען קיין ירושלים האט ער ביים קבלת פנים געמאכט א אנשטעל ווי ער איז געקומען צו דער געעוואלדיגער שמחה און ווי שטארק ער איז פרייליך מיט זיין ברידער און אויך האט דער דארטיגער רב צוריק געלויבט זיין ברידער און אזוי איז אלעס אפיציעל געווען פארהאלטעסמעסיג שטיל.
מה עשה הקב"ה, ר' אהרן איז געווארן פיבעריג, ער איז געזעצען ביי דער בר מצוה מיט א פעלץ (כדרכו בקודש, ער גלייכט זייער זיין אויס'קוק אין א פעלץ...) און ער האט נישט געקענט אפילו רעדען ביי דער בר מצוה.
אבער איינער האט יא גערעדט, און דאס איז געווען דער רבי פון מיאמי דורכן טעלעפאן. דער רבי האט זייער שיין אויסגעלויבט זיין זין און געזאגט פאר די קהילה ווי גליקליך זיי זענען מיט אזא רב, א חכם א מתון און נאך הערליכע לויב ווערטער.
די דרשה האט ר' אהרנס פאליטיקאנטען ארויסגענומען פון גלייכגעוויכט. עס האט זיי ארויסגענומען פון די כלים אז זיי האבען נישט געוויסט ווי זיך אהינצוטון. יצחק ראזנבערג האט דעמאלטס אנגעטראגן עטליכע טויענט דאלער פארן הויז בחור אז ער זאל פארקויפען די צעטיל פון וואס דער רבי האט גערעט, און דורך דעם צעטיל וועט ער קענען ווייזען אז מען האט דעם רבין פארגעברייט מיט די דרשה און נישט דער רבי אליין האט דאס צוגעגרייט. למעשה האט דער הויז בחור געמאכט א שטיקעל מיט אים און האט נאך ארויסדערווישט פון יצחקן די איינגאבע פון 500 דאלער.
די מעשה פון יצחקן האט נאך מער געוויזען פאר משה ווי דער מצב האלט מיט ר' אהרן און זיינע נאנטע.
סאטמאר וויל שלום מאכן מיט זייערע שונאים, די פייער ברייטערט זיך אויס.
הארט פאר פורים איז פארגעקומען דער ענדגילטיגער שאס וואס ר' אהרן האט אפגעטון פאר משהן און פון דעמאלט ביז פסח איז שוין געווען א קאצען שפרינג.
עס איז דעמאלטס פארופען געווארען א מאסן דעמאנסטראציע דורך די התאחדות הרבנים און אויף זייער קול קורא האט אונטערגעשריבען דער מאטעווידעער רב זצ"ל. א וואך פארן פראטעסט איז דער קול קורא געווען אריינגעלייגט אין דער איד און דאס האט פאראורזאכט א שטורעם ביי ר' אהרן און זיינע מענטשען.
דער מאטנטעווידעער רב איז דעמאלטס נאך געווען א אויסגעשפיגענער אין סאטמאר. עס איז דעמטלטס דעווען נישט לאנג נאכדעם וואס דער ברך משה האט געזאגט נישט קיין שיינע זאכען אויף אים און ער האט צוריקגעשאאסען ווערטער און עס איז געווען א פולער קריגס צושטאנד צווישען סאטמאר און דער מאטעווידעער רב.
און דאס אז די התאחדות איס געגאגנגען נעמען די חתימה און דער איד האט עס נאך אריינגעשטעלט האט געוויזען אז מען האלט ביים מאכען שלום מיט אלע שונאים און ר' אהרן וועט בלייבען דורך דעם אויסגעשפילט. ווייל עס האבען אלע געוויסט דעם אמת אז מיטען ברך משה קען מען דורך קומען און מיט זיין עלטערען זין ר' אהרן נישט. (און אזוי פונקטליך האט זך ארויסגעשטעלט יארען שפעטער. אלע רבנים האבעם איבערגעבעטען דעם ברך משה און מיט ר' אהרן האבן זיי נישט געוואלט זיך איבערבעטען.)
און ווען דער איד איז ערשינען אין קרית יואל יענען דאנערשטאג איז אלמילך דייטש מיט נאך בחורים ארומגעפארען צוזאמנעמען אלע דער איד און מען האט דאס פארברענט.
דא האט מען אפיציעל געשטעפעט מיט משה, ווייל דער איד איז זיין ביזנעס (נישט קיין חילוק ווי אזוי ער האט דאס באקומען, אבער עס האט יעדער געוויסט אז דער איד איז משהס).
און דאס איז געווען די התחלת גסיסה פון ר' אהרנס מלוכה.
די התאחדות האט געטענהט אז ר' אהרן האט בפירוש צוגעשטימט צו גיין צום מאנטעווידעער רב און נאכדעם האבען זיינע נאנטסע מענטשען פארברענט משהס פארמעגען ווייל ר' אהרן איז געווען אנגעווייטיגט.
משה האט פארלאנגט אז ר' אהרן זאל דאס פארדאמען און ארויסשטעלען אלימלך דייטש פון זיין הויז. ער האט דעם מעסעדש געשיקט מיט שמואל הכהן פרידמאן וואס איז געווען א איינגעשטעלטער ביים ברך משה אין שטוב און איז געווען דער איינציגער דארט נאנט צו ר' אהרן.
איך ווייס נישט וואס ר' אהרן האט געענטפערט אבער מען האט משה נישט נאכגעגעבען. ר' אהרן האט עס נישט פארדאמט און אלימלך דייטש איז געבליבען ביי אים אין הויז.
אלזא די פאקטן זענען קלאר, ר' אהרן האט מסכים געווען צו לייגן די חתימה פון מאטעווידעער רב אבער זיינע פאלאיטיקאנטען האבען געמאכט א שטיקעל און נאכדעם פארברענט דער איד.
סוף חודש אדר
איידער איך קום אן צו יענעם פסח זאל קלאר ווערען די פאקטען. ר' אהרן האט אלעס געטון אין דער וועלט אז ער זאל זיין דער אוישליסליכער רבי ווען די צייט וועט זיין רייף. משה האט פון אנפאנג זיכער נישט געזיכט אים צו באגראבען, זיי זענען געווען בדעה אחת, זי זענען געווען איין טיעם און האבען אלעס געארבעט אינאיינעם ביז ער האט באשלאסען שוין איצט אלעס איבערנעמען.
איין וויכטיגע זאך האב איך באקומען אין אישית אז דעמאלטס איז פארגעקומען. דער פראטעסט האט געהאט א ספעציעלען באדייט, ווייל די התאחדות הרבנים האט געוואלט ווייזען אז די קנאים קענען זיך פארגלייכען אויף איין זאך און דאס איז ביי מאסען פראטעסטען.
יענע צייטען האט די אגודה געמאכט די גרויסע ראליס און זיי האבען צוזם געברענגט שווערע טויזענטער, האט די התאחדות הרבנים באשלאסען צו קענען צאמברענגען ווי מער מענשטען און די חילוקי דיעות ביי חסידות ענינים זאל נישט אפעקטירען די קנאות פון אונזערע קרייזען.
אבער דערווייל האט די געפערליכע זינד פון די חתימה פון מאנטעווידעער רב אויפגעברויזט דעם ר' אהרן און ער האט נישט געקוקט אויף גארנישט, און עס איז אים נישט אנגעגאנגען קנאות.
פסח תשנ"ט
יענער פסח איז אפגעצייכענט אין איין טייל פון סאטמאר אלץ תשעה באב און ביי די אנדערע טייל אז דער יום הצלה והשיחרור. מיר וועלען דא נישט שרייבען די געפילען פון די צוויי זייטען נאר בלויז וואס עס האט זיך אפגעשפילט און וואס אלס האט יענער פסח צוגעברענגט, ביז צו אונזער הויפט קעפעל אז שמואל ווידער איז ל"ע יצא מדעתו.
יענע צייט, שוין א חודש נאכען פראטעסט איז שוין געווען דער פייער צווישען ר' אהרן מיט זיינע מענטשן און משה מיט זיינע מענטשן, מער ווייניגער אויף א פולען פארנעם.
אלע ארבעטער אין דער איד זענען שוין געווען אפענע שונאים פאר ר' אהרן, אבער רעדען אפען אויף ר' אהרן אין ביהמ"ד איז נישט געווען. ר' אהרן מיט משה ווען זיי האבען זיך געטראפען שוין אפילו נאכען פראטעסט האבען זיך געגעבען די הענט אבער עס איז שוין געווען א מלחמה וואס ווארט אויפן ערשטען שאס.
ר' אהרן האט באמת געציטערט פון משה און ער האט געוויסט אז משה וועט אים נישט פארשווייגען אויף קיין איין זאך, אבער נאכצוגעבען, צוריק צו ציען, פארדאמען, דאס איז נישט אין זיין טבע. ער קען דאס נישט און ער וועט דאס קיינמאל נישט קענען.
ווען ער האט ביי קאשוי יא אפיציעל איבערגעבעטען איז דאס געווען אויף אזא וועג וואס נאר בלינדע חסידים קענען דאס אנרופען איבערגעבעטען. עס איז געווען א דרשה מלא גאווה ועזות מיט א עגא גרעסער ווי די שטאט קאליפארניע... ער האט נישט דעם דעת צו מאכען א טריט אויף צוריק.
אויף ענגליש איז דא א באלערענד ווערטל:
Loose the battle win the war
עס לוינט זיך צו מאכען א טריט אויף צוריק און פארלירען די עגא ווי איידער די מלחמה.
ביי ר' אהרן איז אבער נישט פארהאן אזא זאך ווי באלערענד, ביי אים איז נישט פארהאן אזא זאך ווי היסטאריע, און דערפאר האט ער אין דער ענדע פארלוירען די קריג.
איך האב נישט געזאגט אז ער איז געבליבן אויסגעשפילט און ער האט נישט קיין מענטשן. ניין, בכלל נישט דאס. אבער די קריג האט ער קלאר פארשפילט און איך וועל אין די שפעטערע פאראגראפען ראויסברענגען די פאקטען
איצט איז פסח ביינאכט. אין ניו יארק האט נאך קיינער נישט געחלומט אז דער ירושלימער רב גייט ווערען אויפגענומען אלס רב אין סאטמאר-וויליאמסבורג. עס קען זיין אז משה דער גבאי האט יא געוויסט אבער ער לייקענט עס. ער זאגט פאר סיי ווער עס פרעגט אים אז ער האט נישט געהאט קיין חלום דערפון ביז ווען דער רבי דער ברך משה האט עס ארויפגעברענגט חוה"מ.
עס קען זיין אז מען מוז אים נישט גלייבען און אמעריקע געט רעכטען פאר יעדען צו האלטען וואס ער וויל, אבער אזוי זאגט ער. דער מציאות איז אז קיינער פונעם ציבור, אריינגערעכענט ר' אהרן מיט זיינע מענטשען האבען דאס נישט געטראכט.
ר' אהרן איז אריינגעקומען יענעם יאר אויף די ערשטע טעג (למעשה איז ער שוין געבליבען אויף די צווייטע טעג אויך). אין יענע יארען פלעגט ער יעדע צוויי יאר זיין ביים טאטען אין וויליאמסבורג אויף פסח, און יענס יאר איז ער אויך געווען.
די עפל סדר פרשה
דער רבי האט שוין געמאכט קידוש און ר' אהרן האט גענומען נאכדעם מאסט וואס איז געווען אנגעגרייט אויפן טיש ווי ער איז געזעצען. נאך קידוש רופט ער זיך אן הויך (כדרכו צו רעדען אלץ זייער הויך) אז די מאסט איז פארדארבען. יודל עפשטיין וועלכער האט (שוין אלס יונגערמאן) אלעס צוגעגרייט האט א שמעק געטון די מאסט און זיך אנגערופען עס שמעקט ווי עפעל סיידער.
פון דא און ווייטער האט ר' אהרן איבערגענומען די לייצעס. ער האט זיך גענומען פארפירען אז עס איז עפעל סיידער, און גלייך ארויפגעקומען מיט א שאלה צו ער מוז איבערמאכען קידוש ווייל ער האט דאך לכאורה נישט יוצא געווען (ווי האט עשו געפרעגט הלכהדיג צו מען מוז מעשרן זאלץ. אלץ נאר מיט הלכה...).
בחורים פון דעמאלטס דערציילען אז דער טאטע האט אים אנגעקוקט ווי איינער וואס זיכט צו מאכן א עסק פון גארנישט, א שטורעם אין א גלעזעל וואסער.
צום ענדע האט אים זיין ר' מענדעל מוציא געווען מיט קידוש. ער איז געשטאנען ביי זיין זונס קידוש און נאר געקוקט אויף די בחורים צו זיי זעען אלעס. ער האט געהאט אסאך אטענשאן.
דער סדר איז שוין דורך.
די ערשטע קויל ווערט געשאסן.
יו"ט אינדערפרי האט שמשון גאלד געפרעגט ר' אהרן פארוואס מען רודפט זיין זון חיים יושע (וואס האט נאך דעמאלטס געוואוינט אין ק"י), האט אים ר' אהרן גענטפערט: "דו ביסט פונקט ווי יאנקעל ברוך און איך וויל נישט מיט דיר שטיין אין ווארט".
שבת חוה"מ איז אין יענע יאר געווען גלייך נאך יו"ט. שבת אינדערפרי האט מען אויסגערופען שמשון עולה צו זיין לוי. ווען מען האט אים אויסגערופען צו די תורה האט מען געשישקעט אין ביהמ"ד ווי קיינמאל בעפאר. דער רבי איז געזעצען אויף די בימה און ר' אהרן אויף מזרח זייט. עס האט יעדער געזען ביים שישקען ווי ר' אהרן לאכט. ניטאמאל האט ער פרובירט צו באהאלטען זיין פרייד, נאר אפענערהייט געשמייכעלט.
ווען שמשון איז אראפ פון די בימה האט אים א חתן יאקאב פון ארץ ישראל אראפגעשלעפט דעם טלית. שמשון האט געזען ווער דער שלעפער איז, האט ער אים אראפגעלאזט א פאטש. עס האט זיך אנגעהויבען קולות אין ביהמ"ד.
דער ערשטער שאס איז געשאסען געווארען
*
עס דרייט זיך איבער דער ביהמ"ד אין פארענט פון די תורה, אין פארענט פון רבין און ר' אהרן לאכט ווי זיבעלע. ער זעט דא אז ער איז דער קלארער געווינער. משה מיט שמשון זענען צוויי מענטשן קעגען דעם גאנצען ציבור. ער האט געזען א קלארען זיג איבער זיינע שונאים.
מען וועט ווייזען פאר זיי וואס וועט זיין אויב זיי וועלען זיך נאך דערווייגען צו אים א קליינעם טשעפע טון. ער האט די בחורים, ער האט די יונגעלייט, ער האט די שלעגערס, ער האט די טעראריסטען, און משה מיט זיינע פאר נאכשלעפער וועלען מוזען אים פאלען צו די פיס אויב זיי ווילען נישט ארויספליען פון רבינס שטוב און פון גאנץ סאטמאר.
פלוצלינג שטעלט זיך אויך ר' ליפא דעם רבינס זון און נעמט זיך שרייען קולי קולות: מתתי' דייטש ימ"ש (און נאך ווערטער וואס איינער זאל מיר ביטע אריינשיקען אין אישי אדער אין אימעיל) הערשט איצט האט ער אויפגעהערט צו לאכען. ער קוקט אויף זיין ברידער און ער זעט אז ער האט זיך געטוישט.
ווייל ביז היינט איז ר' ליפא געווען ר' אהרנס נענטסטער ברידער און נישט זיך געזען מיט משה אויג אויף אויג. אסבער פון איין מינוט צו די אנדערע האט ר' ליפא געזען אז דער משה איז גערעכט, ר' אהרן וויל פשוט מאכען א פוטש אויף זיין טאטען און ער זאל שוין איבערנעמען די מלוכה.
הערשט איצט האט ער אויפגעהערט צו לאכען. ער האט זיך דערשראקען צום טויט פון משה און איצט שוין פון ר' ליפא.
*
באקומען אין אישי א פאר קלייניגקייטען וואס מען דארף פארעכטן אלס די פאקטען.
קודם, די מעשה מיט שמשון איז געווען פארן סדר
די מאסט האט ר' אהרנס הויז בחור דוד פארקאש מיט געברענגט ווייל ער איז דאך שוין א רבי און ער טרונקט נאר אייגנס. יודל עפשטיין האט אנגעפילט ר' אהרנסס פלאש מיט פארקאש'ס מאסט. און משה יצחק ווערטייהמער דער דעמאלטיגער הויז-בחור, האט זיך אנגערופן אז עס איז עפל סיידער. יש"כ פאר די אינפארמאציע.
*
דאס ליינען און דאווענען האט זיך געענדיגט ב"ה אן קיין פארוואנדעטע. אבער דער יו"ט איז געווען א צושטערטער.
אויסער ביי די סדרים האט ר' אהרן געגעסען ביי זיך אין די יוז סטריט הויז. און ווי עס שיינט, האט זיך ביי ר' אהרנען ביי די סעודה נישט גוט אפגעשפילט. ווייל נאכמיטאג איז אריבערגעקומען צו משה דעם גבאין אין הויז ר' מענדעל און איך מיין אז רעביצין סאשע אויך. וואס עס איז פונקטליך גערעט געווארען דארטען איז מיר נישט אזוי באקאנט אבער די החלטה איז געווען אז מען וועט אלעס סעטלען און זיין טאטע ר' אהרן מוז זיך אויפשטעלען ביי שלש סעודות מוחה זיין אויפן כבוד הספר תורה און אויפן כבוד פון רבין.
אזוי איז געווען און ר' אהרן האט זיך אויפגעשטעלט און אראפגעלייגט ווי צובראכען ער איז אויפן חילול ביהמ"ד און ספעציעל ווען דער טאטע איז דא געזעצען און א גרויס צער איז געווען אויסגעגאסען אויף זיין הייליג פנים, און ער האט געזאגט אז ער איז מוחה מען האט מבזה געווען א בנש"ק א נאנטער מענטש ביים טאטען פאר לאנגע יארן.
*
עס איז מוצש"ק חוה"מ פסח תשנ"ט.
איך וועל שרייבען א קליינעם אנאליז אויף די סך הכל פון די געשענישן.
עס איז קלאר פאר אלעמען אז ר' אהרן האט איצט (חוה"מ פסח תשנ"ט) געהאט אין זיין טאש גאנץ סאטמאר. אלע יונגעלייט, אלע בחורים, פון די קליינע און די גרויסע ישיבות איבער סאטמאר בכל קצוי תבל, ער האט געהאט אונטער זיך די קהילה פון וויליאמסבורג, ר' בערל פר"מ, ר יאנקעל כהנא, און אלע טובים און פארשטאנד.
איין גרויסן שונא האט ער געהאט אין 82 און דאס איז געווען אריה לייב גלאנץ וועלכער איז דער געווען ממש דער בעה"ב פון די מוסדות אין וויליאמסבורג. און אויך האט ער נישט געהאט אונטער זיך דעם רבינס שטוב. דארט איז געווען בעה"ב משה דער גבאי.
משה גבאי האט – אויסער אויב איז ער מלאך אלקי – נישט געקענט האבען א פלאן ארויסצוגיין אין א פולער מלחמה מיט ר' אהרן. ער האט נישט געקענט נעמען דעם ריסק אז דער רבי וועט אים ראטעווען, ווייל ער האט געוויסט בעסער פון יעדען אז דער רבי איז אין א מצב פון פארגעסען און ער קען ברבים מאכען א טעות און עס זאל אים טייער קאסטען.
דער רבי האט שוין יענע יארען נישט געזאגט קיין תורה ברבים ווייל ער האט שוין נישט גערעט נאר פון א צעטיל. דאס איז דער מציאות.
משה האט גוט געוויסט אז דער ביהמ"ד איז נישט מיט אים און אויב האט ער דאס נישט געוויסט ביז פסח האט ער דאס זייער גוט געזען יענעם שבת חוה"מ און אוודאי און אוודאי אין די קומענדיגע יארען.
ר' אהרן איז פון דעם אלעם געווען זייער גוט אינפארמירט. זיינע מענטשען האבען אים דאס אלץ געזאגט אז אלעס אין די גאנצע סאטמארער וועלט איז מיט אים און דא קען מען נישט מאכען וויזשניץ וואו דער וויזשניצער רבי האט געמאכט פון ר' ישראל אש און פארעך און אויפגענומען זיין יונגערען ברידער.
מען האט אים אלץ געזאגט אז דא אויב וועט דער רבי מאכען די מידעסטע זאך קעגען ר' אהרן וועט זיין אזא אויפשטאנד אז מען וועט נעמען דעם רבין און טראגען לעזעזאל.
ווען דער רבי וואלט געווען ביי די כוחות פון תש"מ-נ"ד, וואלט ר' אהרן זיך נישט געטרויט אפילו צו פרובירען אנצוהייבען פירען מלכות. ער האט געוויסט אז דער טאטע וועט אים דערלאנגען אז ער וועט אים געדענקען אויף אייביג.
אבער ווען דער טאטע האט אנגעהויבען שוואך ווערען, האט ער געוויסט אז דער טאטע כאפט נישט זיינע שטיקען וואס ער מאכט אן, און אפילו משה וועט אים זאגען און דער פאטער וועט זיך אויפרעגען וועט עס נאר זיין ביחידות און נישט ברבים. און ער האט גענעמען ביג טיים ענדווענטעזש.
אבער דער עיקר אויף וועמען ער האט זיך פארלאזט איז געווען די בחורים. ער האט געלעבט אלעמאל מיט דמיונות און פאנטאזיעס אז בחורים מיט יונגעלייטלעך קענען אין פאקט איבערנעמען די וועלט. און דער איינרעדעניש האט אים געמאכט אריינקומען צו די יונגעלייט אויף שבתים קיין וויליאמסבורג און בארא פארק, ער האט אנגעהויבען אין יענע יארען שטארק ארויפקוקען אויף די פולע פארענטשען מיט בחורים און שמייכלען צו די פארענטשען. ער האט אין זיי געזען זיינע צוקונפטיגע מלחמה פירער, מיט וועמען זיך א עצה צו געבען אפילו מיט משה דעם גבאין.
ער האט אנגעהויבען ביי יעדען טיש פון זיין טאטען צו מיט ארבעטען מיט די בחורים ווען זיי זינגען און דערמיט געוואלט ווייזען פאר משה, אז ער האט די פארענשטעס און ער זאל פארשטיין אז אויב ווייסט ער וואס איז גוט פאר אים זאל ער זיך נישט וואגן אים צו טשעפען.
מיט די דיינים פון סאטמאר האט ר' אהרן געהאט א קליינעם פראבלעם, ווייל ווען ער וועט זיין רבי וועט ער שוין פון אלע קעיר נעמען. ער וועט זיי אזוי שטעלען אין פלאץ אז זיי וועלען וויסען וואס מיינט צו זיין א דיין אין סאטמאר. זיי וועלען נישט מער זיך פירען אליין שמחת תורה נאכמיטאג, זיי וועלען אנהייבען קומען צום טיש ווי שעפעלעך און נעמען שריים ווי חסידים. ער וועט זיי אלע ווייזען.
דעריבער איז אים קיינמאל נישט געווען וויכטיג גוט צו לעבען מיט ריח"מ, מיט ר' זלמן לייב פילאפ צי מיט ר' שלמה לייבן. ער וועט זיי אזוי שטעלען אין פלאץ אז עס וועט גיין א רויעך. דאס אז ר' משה מנחם פון מאנטרעאל איז אים קאלט געווארען איז אים ווידער נישט אנגעגאנגען. ר' אהרן האט נאר געטראכט אז וויבאלד ער האט די בחורים און יונגעלייט איז ער א געסעטעלטער. זיי וועלען שוין אלע דיינים שטעלען אין פלאץ.
דעריבער בין איך ביי דער מיינוג אז משה דער גבאי האט נישט געקענט עולה על הדעת זיין אז ער קען געווינען ר' אהרן.
עס איז היינט זייער שווער צוריקציגיין צו יענע צייט, און טראכטען וואס אלץ האט ר' אהרן פארמאגט. היינט קוקט מען שוין א מיט א פשטות אז די בחורים און יונגעלייט זענען מיט'ן רבין פון וויליאמסבורג, ער האט אלע שולען אין וו"ב, ער האט אלע דיינים מיט זיך, ער האט א ישיבה פון זיבען הונדערט בחורים, ער האט די ישיבה קטונות מיט זיך. דעריבער כאפט מען זיך היינט נישט וואס דא איז אמאל געווען.
היינט פאר צען יאר צוריק, ח"י סיון תשנ"ט, האט דער רב פון ירושלים נישט פארמאגט איין מנין אידען אין וויליאמסבורג וואס האבען אים געקענט, אפגערעט פון זיך צושטעלען מיט אים.
*
נאך איין קלייניגקייט איידער איך גיי ווייטער מיט די רייע פון געשעענישן.
ר' אהרן און זיינע מענטשן האבן געהאלטן אז דער רבי דער ברך משה חלומט נישט אז מען טשעפעט ר' אהרן, ממילא נאר וועגען דעם טרויט זיך משה צו טון וואס ער וויל. אבער ווי נאר דער רבי וועט געוואר ווערן וואס דא גייט פאר, וועט משה אזוי פליען פון דארט אז דאס וועט זיין די ענדע פון יעדע קעגנשטאט.
ווען עס האט אויסגעשאסן די מהומות אין שול שבת חוה"מ איז ר' אהרן מיט זיינע מעטשען און דער גאנצער ציבור געווען זייער צופרידען אז דער רבי זעט שוין ענדליך וואס דא גייט פאר, און אח און וויי פאר משהן.
למעשה איז דער רבי נישט געווארען איבער גענומען פון די געשעענישען און דא האט זיך אנגעהויבן דער פראבלעם וואס זיי האבן זיך געכאפט. דערפאר האט ר' אהרן שנעל געשיקט זיין מענדלען צו משה שבת נאכמיטאג.
דא מוז איך זיך עטוואס פארברייטערען פון דער קורץ קעפיגייט פון ר' אהרן מיט זיינע נאנטע.
עס ווייסט יעדער וואס טוט נאר אין עולם הרביס און אין עולם החסידות אז זייט עס זענען פארהאן רביס זענען פארהאן גבאים, און די גבאים האבן מער ווייניגער אלץ געפירט דעם הויף. יא, עס זענען דא באוויסטע רביים וואס האבן דייקא נישט געוואלט א קלוגען גבאין אבער רובא דרובא האבן יא געהאט א קלוגען מענטשן וואס זאל זיין דער יוצא ונכנס.
און אומעטום האט געהאט דער גבאי דער לעצטער ווארט. און די חסידים האבן געוויסט אז זיין ווארט איז דעם רבינס ווארט און מען קען דאס נישט פייטן אדער אנפייפן.
ר' אהרן איז נישט א ע"ה אין חסידות, ער איז גראדע א היפשער ידען אין פאליטיק. ער האט געוויסט ווי נאנט משה גבאי איז מיט זיין טאטען און ווי שטארק זיין טאטע האלט פון משהן. ער האט געוויסט אז וויפיל פראבלעמען עס האט זיך נאר געקענט מאכען אין סאטמאר און מען האט נאר געוואלט רעדען מיטען טאטען אקעגען משה, איז דאס געווען פון די הארבסטע זאכען. דאס זענען פאקטען הידועים לכל. און, ר' אהרן האט דאס פיל מער געוויסט.
נאכמער, און דאס איז נישט צו א באוויסטער פאקט. דער רבי דער ברך משה איז נישט געווען אזוי נאנט צו זיינע קינדער. ער איז געווען א טאטע וואס האט זיך נישט ארויסגעגעבען צו זיינע קינדער. יא, ער האט פון זיך אלעס פאר זיי געגעבען, ער האט זיך פאר זיי אלע געשלאגען און ממש זיך געהרגעט, אבער ער איז נישט געווען צו נאנט צו זיי.
אבער מיט זיין גבאין איז ער געווען ממש ווי איינס. ער האט פאר אים פארטרויעט זאכן וואס ער האט נישט פארטרויעט די רעביצין און זיכער נישט פאר זיינע קינדער. (דאס זענען פאקטען וואס איך האב געזאמעלט במשך מיין לאנגע אינפארמאציע זיכונג.)
איז יעצט זייער שווער, ווי האט ר' אהרן געקענט מיינען אז ער קען באזיגען משה ביי זיין טאטען? ווי האט א פופציג יעריגער מענטש מיט פיל עקספיריענס - וואס וויניג מענטשן האבען אזויפיל עקספעריענס ווי ער, סיי פון די בחורים אין ישיבה און ביי פון זיין רבנות אין קרית יואל, פון וואו ער האט ווען געדארפט עפעס חכמה זיך דערנאשען - געקענט מאכען מיסטעיקס וואס פאסט פאר א בחור וואס ווייסט נאך גארנישט אויף דער וועלט? ווי קען א פופציג יעריגער מענטש טראכטען אז בחורים מיט יונגעלייט איז דער עיקר און אויב האט ער זיי האט ער אן אויסגעטראטענעם טעג אלעס איבערצונעמען מיט כח זרוע?
אבער אזוי איז דער פאקט און ער האט געהאלטען אז ער וועט משה'ן מיט זיין טאטען באזיגען אויב נויטיג.
*
צוריק צו חוה"מ פסח תשנ"ט
עס זענען פארהאן פאקטען וואס דער גאנצער ציבור ווייסט ווייל עס איז געווען אין פובליק; עס זענען פארהאן פאקטען וואס נאר ר' אהרן אדער משה דער גבאי ווייסט און אפשר דער דעמטלטסדיגער הויז בחור משה יצחק ווערטהיימער און מעדעל בריל דעם רבינס משמש ווייסן אויך. אבער טייל פון די פריוואטע פאקטען איז געווארען פובליק און טייל וועלען נאך אמאל ארויסקומען מן הסתם און טייל וועט מיט גיין אין די קברים פון די אויבן דערמאנטע.
מוש"ק חוה"מ תשנ"ט איז געווען לויט אלעמען א היסטארישער, ווי פריער געשריבן. לויט איין זייט איז די היסטאריע באשריבען מיט ווייסע אותיות און לויט די אנדערע זייט איז עס געשריבען מיט שווארצע אותיות, אבער היסטאריש איז עס פון אלע זייטען.
לויט די דעמאלטסדיגע אינפארמאציע, האט אליעזר קעסטענבוים געזאגט פאר ר' אהרן יענעם מוצ"ש אז ער איז היסטאריע, זיין ברידער פון ירושלים גייט דא ווערען רב. פארוואס ער האט דאס געזאגט איז מיר פשוט נישט באקאנט, און אדרבה, זאל איינער קומען און זאגען אז ער ווייסט יא פארוואס. ווי איך האב געזאמעלט, האב איך באקומען די אינפארמאציע אז מתוך כעס צי הייפערנעס האט ער דאס ארויסגעשאסען פאר ר' אהרנען.
באקומען אין אישי
דער דעמאלטסדיגער ירושלימער רב איז געקומען פון א"י אויף פסח קיין בארא פארק, און אזוי ווי די שבת הגדול דרשה האט באלאנגט פאר אים איז ער געקומען אויף שבת הגדול קיין וומ"ס.
יענעם שבת ביי דער סעודה האט ער געפרעגט זיין טאטע דער רבין צו ער זאל שוין אנהייבען פירען בלויז איין סדר ווייל ער איז אן ארץ ישראלדיגער.
האט אים דער רבי גענפערט: דו ביסט נישט קיין ארץ ישראלדיגער דו ביסט א היזיגער. די ארונים האבן געוואלט מאכן א שווייג דערפון.
ממילא האט שוין אליעזר געוויסט אז עס קאכט זיך דערפון און ער האט עס געזאגט פאר ר' אהרן יענע נאכט.
ווי איך האב געהערט האט אליעזר דאס געטוען על דעת עצמו
אן פרעגען משהן און עס איז געווען א היפשער איינשטעלעניש ווייל משה האט נישט געוויסט ווי שטארק דער רבי איז דערביי.
רב הצעיר
עס זענען פארהאן גענוג און נאך ווייסער וואס וויסען אז ר' אהרן האט שוין געארבעט במשך די יארן תש"נ-נ"ט, דורך פארשידענע וועגען אז דער טאטע זאל אים מאכן פאר רב הצעיר איבער סאטמאר.
ער האט געשיקט בערל פרידמאן רעדען מיטען רבין אין פלארידע און דער רבי האט עס אפגעווארפען, דאס איז א פאקט. פארוואס דער רבי האט עס אפגעווארפען קענען מיר זיך מחולק זיין ביז מארגען אבער דער פאקט איז געווען אז דער רבי האט אים נישט געוואלט אויפנעמען פאר רב הצעיר.
נאך איין פאקט איז וויכטיג צו וויסען. דער רבי האט קיינמאל פארן ציבור נישט ארויסגעוויזען אז ער וויל ר' אהרן זאל זיין דער מ"מ זיינער נאך די מו"ש. וואס ער האט געזאגט פאר דעם און פאר יענעם איז אפילו נישט אינטערעסאנט, ווייל ביז היינט האט זיך נאך קיינער נישט ארויסגעשטעלט זאגען אז פאר אים האט דער רבי דער ברך משה געזאגט אז מיין אהרן זאל זיין דער רבי איבער גאנץ סאטמאר.
ווי איך האב געהערט האט דער רבי אפילו געזאגט פאר ר' אהרן, א טאג נאך וואס ער האט אויפגענומען דעם היינטיגען רבין אלס רב אין וויליאמסבורג, אז א רבנות איז שייך איבערצוגעבען ווייל דאס גייט בירושה, אבער רעביסטעווע, ווי איז שייך צו זאגען פאר מענטשען אז דו זאלסט אויפנעמען דעם אדער יענעם? א רבי איז דאך א זאך וואס האט צו טון מיט א געפיל, א הארץ, און דאס קען מען נישט איינטיילען.
און רבנות, האט דער רבי דעמאלטס געזאגט פאר ר' אהרן, איז דאך נישט מעגליך אז דו זאלסט קענען פירען גאנץ סאטמאר איבער די וועלט. עס איז נישט פארהאן דער מענטש וואס קען פירען א רבנות פון טויזנטער מעמבערס, צענדליגער טויזנטער קינדער קע"ה, פילע מוסדות אנשטאלטען, ממילא מוז מען דאך האבען א רב אין יעדער פלאץ אין דער וועלט.
און טאקע אזוי האט דער ברך משה אלץ געטון. ער האט אריינגעלייגט אין יעדען סאטמארען קהילה א רב וואס זאל דארט אנפירען. אין מאנטריאל זיין איידעם ר' דוד מייזליש, אין לאנדאן ר' נתן יוסף ז"ל, אין קרית יואל ר' אהרן, אין בארא פארק 53 ר' בעריש זיין איידעם, און ב"פ 15 ר' שלום אליעזר, אין ירושלים איז געווען דער גאב"ד זצ"ל, אין בני ברק ר' אלי' כ"ץ, אין מאנסי זיין איידעם ר' חיים יושע, און ער האט געזאגט פאר ר' אהרן אז וויליאמסבורג דארף האבן פונקט אזוי א רב.
ווילאנג דער רבי איז געווען ביי די כוחות איז ער געווען דארט דער רב, אבער ווען ער איז געווארען שוואכער האט ער געוואלט אויפנמען זיין זון ר' זלמן לייב. (איך וועל באלד צוקומען, לענגער, וואס איז געווען ווען ר' אהרן האט אים געזאגט אז ער קען יא פירען וויליאמסבורג.)
*
איך וועל קודם דערציילען וואס איך מיטען גאנצען ציבור האבען מיטגעהאלטען און קען זיין אז שפעטער קען קומען אנאליז, אויב איינער איז אינטרעסירט דערינען.
איך וועק מיך אויף זונטאג, דעם צווייטען טאג חוה"מ פסח תשנ"ט, און איך הער אז דער רבי באט היינט פארטאגס אויפגענומען ר' אהרן אלס דער רב הצעיר. נישט מער אן נישט ווייניגער.
איך און מיינע חברים האבען געוויסט אז עס איז דערנאך מיט משה מיט זיינע מענטשען. ר' אהרן האט געמאכט א גוטען שטיקעל, טאקע נישט אזוי שיין, אבער עס איז געלונגען, ר' אהרן איז דער רב הצעיר און ווארשיינליך דער צוקונפטיגער רבי.
וויאזוי עס איז צוגעאגנען דאס ווערען רב הצעיר איז דעמאלטס געווען באוויסט פאר אלעמען, אז נאכדעם וואס ביינאכט האט אים אליעזר געסטראשעט אז דער ברידער קומט דא ווערען רב, האט ר' אהרן געזען פאר זיך א וואנט וואס ער מוז טון משוגענע שטיק דארט ארויפצוקריכען. און ער האט באשלאסען מיט זיינע יועצים און זיין רעבצין אז מען גייט דא טון א אויסער ארדענטליכער שריט, וואס היינט ווען מען קוקט צוריק איז עס לאכעדיג, אבער דעמאלטס האט ער געטון עפעס וואס איז נאך פאר זיכער קיינמאל נישט פארגעקומען אין דער אידישער היסוטריע
5:30 פארטאגס ווען דער רבי איז נאך געשלאפען און נאר מענדל בריל איז אויף געווען איז הירצקע צוויבל אנגעקומען און האט געווארט אז דער רבי זאל אויפשטיין.
ווי נאר דער רבי איז אויפגעשטאנען האט הירצקע געקאלט ר' אהרן אז ער קען קומען און ער האט אים געפענט די טיר. ר' אהרן איז אנגעקומען אינאיינעם מיט רעביצין סאשע.
ווי נאר דער רבי איז אריין אין ספרים שטוב האט הירצקע צוויבל אויסגעשפארט מענדל בריל.
וואס דארט איז פונקטליך געווען ווייסט קיינער נישט געהעריג ווייל ר' אהרן דערציילט אויך נישט.
מענדל איז גלייך געגאנגען אויפוועקען דעם הויז בחור זאגן אז ר' אהרן האט זיך אריינגרוקט און אז עס איז צרות. דער הויז בחור לויפט אויפוועקען משהן אבער משה הייבט נישט אויף. ענדליך נאכען אריינשרייען אינעם ענסערינג מאשין אפאר מאל, הייבט משה אויף
און דער הויז בחור איז אים מודיע אז דער פוטש איז אין אפעקט און עס איז נישט דא וואס צו טוען. משה זאגט, גוט מען וועט זען.
די נעקסטע זאך וואס מען ווייסט איז, אז ר' אהרן האט געקאלט בערל פר"מ: "מזל טוב דער טאטע האט מיך געמאכט פאר רב הצעיר", און ער גיט איבער דעם טעלעפאן פארן רבין. דער רבי פרעגט אים ווי אזוי עס דורך דער יו"ט אין ב"פ און קיין ווארט פון רב הצעיר. דאס זעלבע איז געווען מיטען אנדערען ראה"ק יאנקל כהנא. ר' אהרן קאלט אים און וועקט אים אויף: "מזל טוב דער טאטע האט מיך געמאכט פאר רב הצעיר", און ווידער גיט ער איבער דעם טעלעפאן פארן רבין און ווייטער נישט איין ווארט פון רב הצעיר.
און אזוי איז ביז געציילטע סקונדעס געוואיר געווארען גאנץ סאטמאר אז ר' אהרן איז געווארען דער רב הצעיר. איבריג צו דערציילען די שמחה וואס האט געהערשט ביי ר' אהרנס מענטשן די בכל אתר ואתר, און זיכער איז איבריג צו דערציילען וויאזוי עס האט אויסגעזען דער צופרי ביי די אידען, וואס היינט ווייזט זיך ארויס פארמאגען דעם מיאריטעט אין סאטמאר. נאר דעמאלטס זענען זיי געווען אין די מייזען לעכער וויסענדיג אז איצט גייען זיי אלע ווערען צוטרעטען דורך די טעראריסטישע יונגען באנדעס
*
פון די זונטאג חוה"מ פסח פארטאגס, האב איך באקומען אין אימעיל פון איינעם וואס האט גערעדט מיטען רבינס נאנטער מענטש, מ.ב. וואס האט דערציילט אזוי: ער איז אנגעקומען פארטאגס 5:30 און ר' אהרן, רביצין סאשע מיט צוויבעל זענען שוין געזיצן אין גבאי שטוב אין די טינקל מיט פארלאשענע לעקטער. רביצין סאשע איז געזיצן אויף משהס בענקל, און ר' אהרן קעגן איבער.
ווען ער איז ארויפגעקומען האט ער זיך זייער דערשראקן, עפעס רירט זיך דא אין די טונקעל. ער צינד אן די לעקטער און זעט אז עס איז דא געסט. (זיי האבן דירעקט נישט אנגעצינדן דו לעקטער כדי מען זאל נישט זען אינדרויסן אז עימעצער איז דא)
ער פרעגט צוויבל וואס גייט פאר? זאגט ער, גארנישט. ר' אהרן וויל עפעס רעדען וועגן זיינע זאכן.
(למעשה איז געווען א דורכפאל ווייל זיי האבן נישט געוואלט אז מ.ב. זאל אנקומען. אבער פארפאלן ער איז דא)
אזוי האבען זיי געווארט ביז דער רבי קומט ארויס פון שלאף שטוב. ווי נאר דער רבי קומט ארויס האט זיך ר' אהרן מיט רביצין סאשע איינגעשפארט, און וואס מען האט גערעדט ווייסט מען נישט.
אינמיטן עפענט זיך די טיר, ר' אהרן קומט ארויס און זאגט פאר מ.ב. יעצט קענסטו אריינגיין, און די דריי זענען נעלם ווי א שאטען. אזוי שנעל זענען זיי פארשווינדן געווארן.
ווען מ.ב. איז אריין צום רבין, רופט זיך אן דער רבי צו אים: וואס האבן זיי געוואלט? זאגט ער פארען רבין אז ער האט נישט קיין אנונג. דער רבי וואשט זיך די הענט און הייבט אן זאגן ברכת התורה.
*
עס איז שוין לעבעדיג אין גרויסען ראדני סט. שול, ר' אהרן שטייט ביים אויבן אן מיט געמאכטע פיאות, ווי א בר מצוה בחורל וואס איז נאר איצט אנגעקומען אין זאל, און נעמט אן מזל טוב פון ציבור. איך קוק היינט צוריק און דערמאן זיך, איך בין געשטאנען אין די רייע ווי א שעפסעל ווען נעבען מיר שטייען נאך שעפסען און מען גיט מז"ט פארן שמייכעלדיגען זיבעלע מיט הויך געקרייזלטע פיאות, אזוי ביז'ן האלבען שטערען...
ווי עס ווייסען אלע, האט ר' ליפא האט זיך דערהערט וואס דא גייט פאר איז ער געגאנגען צום טאטן אין הויז און אים געפרעגט צו עס איז אמת אז דער טאטע האט געמאכט אהרנען פאר רב הצעיר? דער רבי האט נישט קיין אנונג פון וואס ער רעדט.
איידער דער רבי איז אריינגעקומען גייט ר' ליפא צו ר' אהרן און זאגט אים: איך האב פריער גערעדט צום טאטען און ער ווייסט נישט פון גארנישט. לייג עס אויף "האלד" און נאכען דאווענען וועלן מיר ביידע גיין צום טאטען און מען וועט זען וואס דא גייט פאר. ר' אהרן ענפערט אים, הייפערדיג, דריי נישט קאפ און לאז מיך אפ. און נעמט ווייטער מזל טוב ביז דער רבי איז אנגעקומען אין שול דאווענען.
פארען דאווענען, שוין אין ראדני סטריט, איז ר' יאנקל כהנא צוגעגאנגען צו ר' אהרן און געזאגט אז דער רבי האט צו מיר קיין איין ווארט נישט געזאגט וועגן רב הצעיר.
האט ער אים גענפערט: ער (דער ברך משה) האט דאס געמיינט צוזאגן.
אבער יאנקל כהנא האט נישט נאכגעלאזט, און זאגט אים, עס האט מיר בכלל נישט אויסגעקוקט אז ער רעדט פון רב הצעיר, און דא גייט מען ארום זאגן אין מיין נאמען אז דער רבי האט עס מיר געזאגט. (דער ר' יאנקל איז א באוויסטער תמים און א גראדער מעכיל)
ר' אהרן קוקט אים אן לאכעדיג, און זאגט אים: "גייטס זאגן מזל טוב פארען טאטן. גוט?"
מיט דעם האט זיך עס גענדיגט.
*
דער שוהל האט געקאכט און געזידט ווי קיינמאל בעפאר. איך ווייס נישט צו דער רבי האט דעמאלטס געהאט איין מנין וואס האט מיטגעדאווענט.
משה דער גבאי קומט אן אין שול אינמיטן דאווענען, שפאצירט ארום אין בית המדרש כאילו עס איז תשמ"ט. איך פארשטיי נאך היינט נישט זיין גבורות הנפש וואס ער האט דעמאלטס געהאט, און האט נאך היינט.
נאכען דאווענען ברעכט אויס קול רינה וישועה פון "די בחורים און יונגעלייט" די ארמיי ארבעט ווי געפלאנט, און עודך שטעלען זיך אלע צו אין א רייע און מען ווערט נאכאמאל שעפסען... מען גייט געבן מזל טוב פארן רבין. דער רבי האט גשמייכלט ווייל ביי אים איז געווען זיכער אז עפעס א אייניקל איז געבוירן, און ער פרעגט ר' עזריאל ביי וועם איז דא א מזל טוב?
ר' עזריאל האט מורא און ענטפערט נישט געהעריג. שפעטער ווען דער רבי איז אריין אין שטוב האט אים ר' עזריאל דערציילט דעם אמת אז ר' אהרן זאגט אז דער רבי האט אים אויפגענומען פאר רב הצעיר.
ווי נאר ער האט דעס ארויסגעזאגט, האט אנגעהויבן גיין קולי קולות, "ער איז א שקרן, דאס איז וויזשניצער שטיק". (אגב, דאס ווארט "וויזשניצער שטיק", האט דער רבי שפעטער פיל גענוצט, ווי איר וועט שפעטער ליינען.)
נאך א נקודה. מאיר צוויבעל (הירצקעס עלטערע ברידער) האט געזען ווי דער רבי האט זיך אויפגערעגט ווען מען האט אים פארציילט וואס דא גייט פאר און האט געשריגן צו עס איז פורים היינט, איז ער ארומגעלאפן זאגען אז מען זאל אויפהערען צו זינגען. ער האט זיך גענומען שישקענען און געזאגט פאר איינעם שטילערהייט אז דער רבי האט געפרעגט צו עס איז פורים היינט.
ר' אהרן האט אלעס אונטערגעהערט און זעט אז עס איז צרות. ער הייבט פיס אין טראגט אפ פון שול.
*
זונטאג נאכען דאווענען איז פארגעקומען עטליכע געשעענישען, אבער עס האט נישט געהאט צו טון מיטען פובליק. איך וועל מעגליך שפעטער אומקערען צו יענע פריוואטע געשעענישען, אבער איצט וויל איך ווידמען די ארטיקעל בלויז וואס איז פארגעקומען ברבים און וואס עס איז דא אויף קאסעטעס.
אויף זונטאג חוה"מ נאכמיטאג איז פארופען געווארען א "גרויס" קהל מיטינג, און דער פלאן האט געלויטעט אז סוף פון דער מיטינג וועט ר' אהרן אנקומען און דאן וועט גאנץ קהל אינאיינעם מיט ר' אהרן גיין צום רבינס הויז וואו דער רבי וועט געבען ברכות קודש פאר די נייע פלענער פון רב הצעיר.
די מיטינג איז דא אויף טעיפ און מען הערט ווי בעריל איז מציע אויפצו נעמען ר' אהרן אלץ רב הצעיר אבער ער רעד נישט איין ווארט אז דער רבי האט שוין היינט צופרי אים אויפגענעמען און אז דער רבי האט שוין פון אים אפגענומען מז"ט. מען הערט דארט ווי ר' בנימין הירש, וועלכער איז אלץ געווען ר' אהרנס א מענטש, זאגט דארט אז עס קען נישט זיין אז אזעלעעכע האקעלע ענינים זאל קומען פון אומאפיציעלע קוועלער און מען דארף זען זיך דורך צוקומען מיט משה גבאי'ן צו וואס יעדער שטימט מיט.
ווי אויך האט בערל פרידמאן דאן איבערגעגעבען פאר קהל, אז עס איז אויך פאראן א אנדערע הצעה, "אז מען זאל רופן רבי זלמן לייב'ן פון ירושלים" [דא קען מען זען אז מען האט שוין געוואוסט וואס עס איז דער רצון פון רבינו שליט"א (זצ"ל)]. ער האט צוגעגעבן צוויי זאכן: איינס, "אז רבי זלמן לייב וויל נישט קומען." ]פארוואס האט בערל ניטאמאל געפרעגט רבי זלמן לייב צי ער וויל קומען?]. צווייטענס, האט בערל באהויפטעט, אז דאס וועט נישט ארבייטן.
נאכדעם וואס אויך ר' אהרן איז אריבערגעקומען צו די מיטינג איז דארט באשלאסן געווארן אריבערצוגיין צו רבינו שליט"א.
אבער ר' בערל בעט אז מען זאל נישט נוצען דאס ווארט רב הצעיר ביים רבין אין שטוב.
די היסטארישע מיטינג ביים ברך משה אין הויז
ווען קהל איז אנגעקומען האט משה דער גבאי געזאגט פאר יצחק ראזענבערג אז ער קען נישט זיין דא און ער מוז שוין ארויס פון הויז. דאס איז געווען לכאורה צוליב די חוצפה פון צעטיל פון הויז בחור וואס ער האט געוואלט באצאלן (ווי געשריבען פריער). יצחק האט פארלאזט דאס הויז און ר' אהרן און בערל האבן אים געבעטען צו פארלאזען דאס הויז.
דא וועל מיר מעתיק זיין די העתקה ווארט ביי ווארט פונעם טעיפ פון קהל'ס מיטינג אין רבינס הויז יענעם ביינאכט. (יש"כ פאר באלאנד פאר די הילף וואס ער האט אונז געהאלפען פארשאפען איצט דעם טעיפ.)
נאכען זעצען די קהלס לייט האט בערל אנגעהויבען.
בערל - "איך וועל נאכזאגען א מילתא דבדיחותא, מ'זאגט דאך היתה יהודה לקדשו ישראל ממשלותיו, וועגען דעם האט מען געמאכט אינדערהיים קהלה-וואהלען, אבער אזויווי דא איז נישט געווען קיין קהלה וואלען, ווייל דער רבי האט געזאגט מ'זאל נישט מאכען, האבען מיר גענומען קרית יואל'ער רב קומט אריין אביסל העלפען דא, רבני'שע זאכן צוצוהעלפען, און ער וויל נישט הייסען נאר קרית יואל'ער רב, ער וויל נישט הייסן רב הצעיר, ער וויל נישט הייסען קיין סגן רב, נאר קרית יואל'ער רב איז אים גאנץ גענוג, און ער ברויך נישט מער. און ער זאגט, מיטען אייבירשטנ'ס הילף, דער טאטע זאל זיין, דער רבי זאל זיין געזונט און שטארק, פירען אונז אקעגען משיח'ן, און ער וועט אים צוהעלפען וואס ער וועט קענען אין ווילאמסבורג אויך, און וואו מען וועט ברויכען. דער רבי זאל געבען א ברכה."
רבינו שליט"א (זצ"ל) – " נו גוט, אז ער זאגט איך קען מעיד זיין אז ער האט געזאגט אמת. כאטשיק כלום אב מעיד על בנו, איך קען דאך אים".
בערל – "זאל דער רב (ר' אהרן) זאגען אפאר ווערטער".
ר' אהרן – "עס איז געווען דא אין קהל'ס אפיס א מיטינג, און מ'האט מיך אריבערגערופען, און קהל, ר' בערל דער ראש הקהל מיט ר' יעקב און אנדערע חברי הקהלה, און מ'האט געזאגט אז אזוי ווי פארען טאטען איז א טובה, ווינטער איז זייער קאלט דא, ס'איז גרויסע קעלטען אין ניו יארק, מוז מען אוועקפארען לצורך בריאות, מוז מען אוועקפארען וואו עס איז ווארימער. און זומער אפילו ווען עס איז פרילינג איז אין קרית יואל גוטע לופט, דארטן האט מען א גארטען, מיט א הויף, מיט א... ס'איז בעסער און אז עס איז לטובה פארן טאטענס בריאות אז דער טאטע זאל זיין דארטען. נו, איז אלעס, קהל מיט דעם גאנצען ציבור, איז אלעס מוותר, כאטשיק דער גאנצער עולם ווארט און איז משתוקק אז דער טאטע זאל זיין דא, די אלע חדשים און אלע זמנים זמני השנה, מ'זאל זיין דא, מ'זאל קומען אין ביהמ"ד און דאווענען, פירען טיש, און אלעס אזוי ווי עס איז געווען אמאל, אבער אז עס איז פארען טאטן בעסער אזוי, איז די היזיגע קהלה פארען טאטענס געזונט איז מען אלעס מוותר. און דער טאטע זאל זיין אזוי באקוועמער און ווי אזוי עס איז בעסער.
"למעשה עס שטעלט זיך ארויס, אז דער היזיגער ציבור בעט אז עס זאל זיין עמיצער זאל דא צוהעלפען, און מ'זאל זיין דא. מילא איך בין געווען דא יום טוב, און מ'האט געזאגט דא, מ'האט מיר געזאגט אז איך וועל מועזן אריינקומען יעדן שבת, ביז דער עולם צופארט זיך, ס'קומט דער זומער דער עולם צופארט זיך, און אינמיטן די וואך אויך זיין דא, כפי הצורך אויך זיין דא אין שטאט. אזוי איך זאל קענען זען וואסערע זאכן מ'וועט דארפען ברענגען פארען טאטען, איבערשמועסען..."
ברך משה רבי האקט אפ - "דאס איז אלעס איז געזאגט געווארן אצינד בין הזמנים. אבער די בוסט דאך צוגעבינדען צו די ישיבה?"
ר' אהרן – "מ'וועט מוזען, יעדע זאך וועט מען מוזען נאך אריינטראכטען, איך האב נאך נישט אויף אלעם קיין..."
ברך משה – "משיח וועט קומען ביז דעמאלטס... ס'איז הלכתא למשיחא"
[דער ציבור לאכט און מען הערט דעם עולם אונטער מורמעלען "הלכתא למשיחא"]
ר' אהרן – "דער טאטע וועט אנוואונטשען, דעם טאטנ'ס ברכות..."
ברך משה – "אז משיח זאל קומען..." [דער עולם לאכט שטארק]
ר' אהרן - "אויכעט... אויכעט... דאס אויכעט.... סייעתא דשמיא, דער אייבערשטער זאל העלפען עס זאל זיין הצלחה אין אלעם".
ברך משה – "נו, דער אייבערשטער זאל העלפען, מ'וועט אוודאי זען הצלחה מרובה. מ'מיינט דאך דא קיינער קיין שום אינטערעסען, קיין זייטיגע אינטערעסען, קיינער טוט נישט קיין האנט אין די אלע... מ'איז עוסק בצרכי ציבור באמונה הקב"ה ישלם שכרם, פארוואס זאגט ער דאס דא? פאר אנדערע מצוות צאלט מען נישט? דער וואס איז נישט עוסק בצרכי ציבור באמונה דער נעמט זיך אליין... [דער עולם שיסט אויס], די וואס זענען עוסק באמונה זאל דער אייבערשטער געבן. אזעלעכע אידן וואס זיי נעמען זיך נישט אליין זאל דער אייבערשטער געבען."
בערל – "גוט יו"ט, דער רבי זאל זיין געזונט, און אונז פירען קעגן משיח'ן."
ברך משה - ,דער אייבערשטער זאל העלפען."
בערל - ,מ'זאל האבען הצלחה".
ברך משה – "קהל האט דאך א דין פון א בי"ד."
אברהם ווידער פון ק"י – "דער רבי זאל זאגען א ברכה פאר גאנץ קהל."
בערל – "ר' אברהם זאגט, אז דער רבי זאל געבען א ברכה פאר גאנץ טובי קהל."
ברך משה – "דער אייבערשטער זאל העלפען איר זאלט האבען הצלחה בגשמיות וברוחניות."
קהל- "אמן"
ברך משה – "בגשמיות וברוחניות, ביי א איד איז עס קודם."
ביז דא איז דער טעיפ.
*
נאך די מיטינג ביים רבין אין הויז זונטא חוה"מ ביינאכט, ווען ר' אהרן האט געזען אז מען האט אים געכאפט ביי די לגיונות און עס זעט שויון נישט אויס אז ער וועט זיין רב הצעיר, האט ער נאך פרובירט איין וועג.
ער האט צוגערופען משה גבאי, און האט אים געזאגט: איך וויל בלייבען מיט דיר. אין סיגוט האבען די רבנים נישט געטוישט דעם גבאי.
משה האט אים געזאגט: ונזכה ונחיה ונראה.
אנאליזען זענען גענצליך איבעריג
*
א קורצען אנאליז אוואו מען האלט אצינד.
עס איז איצט זונטאג ביינאכט,דעם צווייטען טאג חוה"מ פסח תשנ"ט, נאכען אסיפה ביים רבין, וואו מען האט געדארפט אפציעל אויפנעמען ר' אהרן פאר רב הצעיר
ר' אהרן האט אינדערפרי געזאגט אז זיין טאטע האט אים אויפגענומען רב הצעיר. כאטש אז מסתבר איז נישט אז אזא גרויסע זאך ווי רב הצעיר פון דער גרעסטער קהילה אויף דער וועלט זאל ווערען אזוי נישט מיר נישט דיר, און מיט בלויז זיין פרוי זאל מיט ר' אהרן מיט גיין, אבער אזוי האט ר' אהרן געזאגט.
ער נעמט מז"ט, שמייכעלט פון איין עק פנים ביז צו די אנדערע, אבער ער ווייסט ביי זיך איין זאך. אפילו עס איז נישט געווען פאסיג, און אפילו דער טאטע האט אים נישט געמאכט רב הצעיר, דאך וועט שוין קיינער נישט זיין בכח דאס אפצו ווארפען.
דאס צו דער טאטע האט אים געמאכט פאר רב הצעיר איז אויבן אויף געווען א געבאקענער שקר מתחילתה ועד סופה. אויב גייט מען יעצט אז דער ברך משה איז געווען ביי זיך 100 פראצענט, איז דאך נישט מעגליך אז אין די רגע ער שטייט אויף אינדערפרי זאל ער אויפנעמען א רב הצעיר וואס קומט מיט זיין פרוי. ווייל דאס איז פשוט נאך נישט געווען זייט די וועלט שטייט. און קיין משוגענער איז ער דאך זיכער נישט געווען.
ווידער אויב ער איז נישט געווען 100 פראצענט ביי זיך, איז דאך ווייטער נישט קיין חילוק וואס דארט אין שטוב האט זיך אפגעשפילט. קען מער איצט דן זיין וואס מען האט געהערט און געזען ברבים סיי ביים רבין און סיי ביי ר' אהרן און סיי ביי די מיטינגען יענעם טאג.
צופרי נעמט ר' אהרן מז"ט פונעם ציבור, און מען זינגט קול רנה נאכען דאעוונען. און ווען זיין טאטע הערט אויף וואס דער מז"ט באציט זיך ווערט ער שוימיג ביז צו די ציין.
דער רבי זאגט פאר ר' ליפא פארען גיין אין שול אז ער ווייסט נישט וואס ר' אהרן האט געוואלט. די צוויי ראשי הקהילה האבן ביידע געזאגט אז דער רבי האט זיי נישט געזאגט א ווארט פון רב הצעיר.
ביי די מיטינג ביי קהל, יענעם נאכמיטאג, הערט מען אויף די טעיפס צוויי זאכען וואס ווייזט אויף הונדערט פראצענט אז ר' אהרן האט לכאורה אויסגעטראכט די גאנצע רב הצעיר געשיכטע. בערל פרידמאן רעדט און רעדט און דערציילט נישט פאר גאנץ קהל אז דער רבי האט שוין אויפגענמען ר' אהרןנען היינט אינדערפרי. ער רעדט איצט כאליו עס איז א גענצליך נייער פארשלאג איצט ביי קהל אויפען טיש. דאס זאגט ער יא, אז אנעם רבין איז קיין פראגע נישט פון קיין רב הצעיר ווייל דער רבי איז דער בעה"ב פון די קהילה. ממילא, זאגט בערל מוז מען גיין צום רבין און באקומען פון אים די צושטימינג.
ר' אהרן קומט אן צו די מיטינג ביי קהל, און רעדט על דא ועל הא, און ער דערציילט ווייטער נישט קיין איין ווארט וואס היינט צופרי איז פארגעקומען אז דער טאטע האט אים שוין אויפגענומען פאר רב הצעיר. ווער עס איז דארט געזעצען האט נישט געמוזט וויסען אז ר' אהרן איז שוין דער פאקטישער רב הצעיר, נאר אז מען גייט איצט צום רבין און נעמען א ברכה אז ר' אהרן גייט אריינקומען העלפען פאר קהל און פאר די מוסדות.
אבער איצט, צו לייגען קרעים אויפען קעיק, זאגט בערעל פרידמאן אז מען גייט ביים רבין נישט רעדען איין ווארט פון רב הצעיר. דאס טייטש לכאורה, אז ר' אהרן מיט בערלען האבען געוויסט אז די מעשה איז צווייפלהאפטיג, (שיין גערעדט) און מען טאר ח"ו נישט דאס דערמאנען ווייל דאס קען עפעס חרוב מאכען.
מען קומט אן צום רבין און מען בעט א ברכה. אויף וואס? קיינער ווייסט נישט. בערל שטאמעלט ארום און צום סוף זאגט וואס אלץ ר' אהרן וויל נישט זיין, און ר' אהרן שטאמעלט, קעקעצט און פעפעצט, אז דערווייל ווייסט ער אליין אויך נישט וואס דער פלאן גייט זיין.
אויף דעם טעיפ איז דער רבי א מיליאן פראצענט ביי זיך. יעדעס ווארט זיינע איז געווען אויסגעהאלטען און אין פלאץ. נו לכאורה אז דער רבי איז געווען איצט ביי זיך, פארוואס האט ר' אהרן אדער בערל נישט פארלאנגט אז דער רבי זאל געבען א ברכה אויף וואס דער רבי האט היינט פארטאגס געמאכט ר' אהרן פאר רב הצעיר?
*
באקומען אין אישי א קליינע געשיכטע אין די זייט וואס מען האט דעמאלטס איבעראל גערעדט. מאיר הירש פון ק"י וועלכער איז אויך געווען אנוועזענד ביים מיטינג ביים רבין, איז נאכען מיטינג צוגעגאנגען צו די רביצען וועלעכע איז נאך געווען געזונט מער ווייניגער, און איר אנגעווינטשן מז"ט.
אויף איר פראגע וואס דער מז"ט באציט זיך, האט ער איר געזאגט אז ר' אהרן איז געווארען רב הצעיר. זי איז געווארען אויסער זיך און אריינגעלאפען צום רבין וואס הייסט דאס דו נעמסט א רב הצעיר? מען וועט אונז נאך אריינשטעלען אין א מושב זקנים. (פון דא האט זיך גענומען די קלאנגען אז משה מיט ר' ליפא האבען אנגעהעצט די רביצין אז ר' אהרן און רביצין סאשע ווילען זיי אריינשטעלען אין א מושב זקנים.)
האט דעמאלטס מאיר הירש אפגערופען זיין ברודער ישראל יעקב וועלעכער איז געווען ביי זייער ברידער ר' מענדל ע"ה אין שפיטאל, און זאגט אים, דער רב הצעיר געשיכטע אין "דאון דע סוער".
אבער ווער עס האט מיטגעהאלטען יענעם ווינטער ביים רבין האט געוויסט אז בערעל האט געפרעגט דעם רבין עטליכע מאל וועגען אויפנעמען ר' אהרן אלץ רב הצעיר און די רביצין איז דאך אויך געזעצען דערביי, און דער רבי האט בשו"א נישט געוואלט הערען דערפון. בערעל אט דאס דערציילט אפילו שפעטער ווען די פאליטיק האט שוין געפלאקערט. (בכלל איז ער נישט איינער וואס זיפט דורך זיינע רייד 13 מאל אזוי ווי עס שטייט אין צעטיל קטן. דערפאר פלאפעלט ער אלעס נאך, אפילו וועו עס איז נישט די טובה פון זיין זייט.)
תוקן על ידי מיכל_וואלף ב- 29/07/2009 20:16:55
תוקן על ידי מנהל_שני ב- 03/09/2009 2:25:32
