סוכות ביילאגע חלק א'

*

אזוי ווי מיר האלטען שוין צו גוטען אין יאר תש"ע איז העכסט וויכטיג איבערצוגיין אין קורצען די יארען תש"ס-תש"ע, וואס אין די צען יאר האט זיך אפגעשפילט א וועלט מיט געשעענישען אין סאטמאר. צען יאר איז א לאנגע צייט; אין א צירקע פון צען יאר האט מען געווענליך שוין ארויס א קלארען בילד פון די היסטארישע געשעענישען. אבער דאס איז נאר ביי מענטשען וואס פארמאגען אפענע קעפ, מענטשען וואס ווילען פארשען און נאכגיין דעם אמת און די אלע כללים זענען נאר טאקע ביי נארמאלע מענטשען. מענטשען וואס ווילען נישט וויסען דעם אמת, מענטשען וואס מוזען זייערער קעפ איינטינקען אין זאמד ווי די "בת היענה", כדי נישט צו זען וואס זיי ווילען נישט זען, דאן איז הונדערט יאר היסטאריע אויך נישט פאר זיי א לעקציע. און אזעלכע מענטשען וועלען בלויז טאן אלעס וואס איז אין קעגענזאץ צו היסטאריע. אבער אונזערע מאמרים זענען נישט געשריבען געווארען פאר די "בת ביענה" בצורת אדם-גרופע, אונזערע ארטיקלעך זענען אויסדרוקליך געשריבען פאר מענטשען וואס ווילען וויסען און נאכגיין די היסטאריע, און ווילען זיך פון די היסטאריע לערנען ווי מער און באקומען פארשטאנד און ידיעות.

אין די פארלאפענע צען יאר איז סאטמאר געווארען צוטיילט אין צוויי, און נישט צוטיילט פונקט אויף העלפט, נאר גאר דער יונגערער סאטמאר איז איבערגעוואקסען די עלטערע סאטמאר, נישט נאר בכמות (וואס דאס קען מען ציילען דורך די קינדער און בחורים פון די מוסדות וכדו') נאר אויך און פיל מער אין איכות, דאס הייסט אין אינהאלט.

פאר תש"ס, איז ר' אהרן געווען דער איינציגער רבי אין סאטמאר, און היינט צען יאר שפעטער איז ער געווארען, נישט נאר דער קלענערער, נאר ער איז אויך געווארען, א איזולירטער רבי פון די איבריגע רבנים און רביים. און נישט נאר איז בלויז ר' אהרן געווארען איזולירט פון אלע אנדערע רביס, נאר אויך אלע זיינע פארטיי מעמבערס, די ארונים, זענען געווארען איזולירט און אפגעזונדערט פון די איבריגע קהילות און חסידותן און איזולירט פון אלע סאטמארע מערכות וואס האט צו טאן מיט סיי וואס סאטמאר איז אלעמאל געווען, און איז ווייטער, אריינגעטאן.

די ארונים זענען געווארען אזא סארט פארטיי ווי ליבאוויטש, וואס איז אלץ געווען איזולירט און אפגעטיילט פון אלע אנדערע קהילות און חסידותן.

און די סיבה דערצו וועל איך מקדים זיין מיט א משל: ווען איינער פרעגט זיין חבר, וויפיל איז איינס מיט איינס, און יענער ענטפערט, דריי, קען נאך דער חבר מסביר זיין מיט פארשידענע אופנים אז איינס מיט איינס איז באמת צוויי. אבער אויב ענטפערט דער חבר אז איינס מיט איינס איז א חלה-דעקל, דעמאלטס איז א שאד אויף די צייט. אין אזא פאל טאר מען נישט אפילו פראבירען אויפצוקלערען דעם חבר אז ער איז נישט גערעכט. מען דארף פון דעם מענטש זאפארט אנטלויפן.

לענינינו. אין די פארלאפענע צען יאר זענען די ארוינים צוגעקומען צו א מצב וואס ביי זיי איז איינס מיט איינס א חלה-דעקל. אין ליבאוויטש איז שוין פאר די לעצטע 60 יאר יאר, איינס מיט איינס א חלה-דעקל.

די סיבה פארוואס ביים ליבאוויטשער רבין איז איינס מיט איינס א חלה-דעקל איז, צוליב א מחלה וואס ער האט געליטען. עס זענען געווען מענטשען, ספעציעל אין סאטמאר, וואס האבען דעם ליבאוויטשער רבין געהאלטען פאר א ציוני, פאר א מיליטאנט, און נאך ערגער. אבער דער אמת איז, אז מען קוקט גוט נאך זיין היסטאריע און זיין גאנג אויף יעדע זאך, זעט מען אז ער איז געווען "אטיסטיק" און ער האט אויך געליטען פון "עספערדזשערס סינדראם". די ביידע "מח מחלות" ליידט מען פון געבורט אן, און אויף ביידע איז נאך ביז היינט נישט פארהאן קיין היילונג, ווייל מען ווייסט ניטאמאל די סיבות צו די קרענק. ביידע מחלות, שטערען שטארק דעם מענטש צו קאמיוניקירען מיט אנדערע. די מחלות מאכען דעם מענטש צו ווערען איזולירט פון אנדערע ווייל מען קען מיט זיי נישט רעדען.

דער ליבאוויטשער רבי ר' מענדל שניאורסאהן ז"ל האט פארמאגט אייגענארטיגע טאלאנטען, אבער ער האט געמאכט זיין גאנצע פארטיי, זיינע אלע חסידים, פאר א גרופע משוגעים ממש. ער האט אזוי משנה געווען דאס חסידות פון זיין שווער, נאכמער ווי א 360 דעגרי טוירען. ער האט זיי פארוואנדעלט אין מענטשען פון גאר א אנדערען קולטור, פון גאר א אנדערען סארט ווי אלע אנדערע חסידישע קרייזן. און דאס איז געווען ווייל ער איז געווען א "מענטעל" ליידענדער מענטש, און ווייל ער איז געווארען דער מ"מ פון זיין שווער, און איז געווארען דער רבי, האבען זיי געמוזט נאכטאנצען אלע זיינע משוגעתן, ביז זיי זענען צוגעקומען צו דעם מצב ווי זיי שטייען היינט.

אין אלע שטעט וואו חב"ד האט א בית חב"ד, פארטראגען זיי זיך נישט מיט די אנדערע קהילות וואס געפינען זיך אויך אין יענע שטאט. כמעט איבעראל זענען זיי אין א קריגס צושטאנד מיט די איבריגע פרומע קהילות. פארוואס איז דאס טאקע אזוי? ווייל זיי זענען געווארען איזולירט פון די מענטשהייט אז זיי קענען ממש נישט זיך צונויף לעבען מיט אנדערע פרומע אידן.

און פארוואס זענען זיי געווארען איזולירט? ווייל ביי זיי איז איינס מיט איינס א חלה-דעקל. אז מען פרעגט א ליבאוויטשער חסיד, אויבען אויף א נארמאלער מענטש, פארוואס ער איז א משיחיסט, פארוואס האלטסטו דיין רבי לעבט אין די צייט ווען איך בין אליין געווען ביי די לוי', און ער ענטפערט דיר אין פנים, עס איז נישט אמת, ער לעבט יא, ער גייט באלד אריין קומען דאווענען, ער גייט באלד טיילען וואדקע, דאן איז צייט צו לויפען. זיי געהערען זיך אן צו א אנדערען פלאנעט.

און דאס רעכנען איינס מיט איינס פאר א חלה-דעקל, האט זיך נישט אנגעהויבען נאך זיין פראקלאמירען זיך אלץ משיח און ווען ער איז נפטר געווארען. עס האט זיך נישט אנגעהויבן זייער איזולאציע ווען זיי האבען זיך אנגעטאן געלע "משיח-קנעפ" אויף זייער רעקלעך און "יחי אדונינו מלך המשיח" קאפלעך אויף די קעפ. ניין. עס האט זיך אנגעהויבען גלייך ווען ער איז געווארען רבי.

ער איז געווען אזוי פאני אז עס מוז זיין אז ער איז געווען "אטיסטיק", ער האט זיך געלעבט אין זיין איינזאם און אייגענעם וועלטעל. ער האט אלעס געטון און אלעמאל גערעדט ווי איינער וואס לעבט נישט אויף די וועלט. ער האט זיך נישט געקענט צוזאמפארען מיט די מענטשהייט.

איך וועל אייך דערציילען נאר איין מעשה פון וואס איר וועט קענען ארויס האבען די סארט מח מחלות פון וואס ער האט געליטען. עס איז געווען אין די שפעטע תש"י יארען, האט דער מזרחי פירער אין אמעריקע "מימון פישמאן" שר"י געוואלט אריינלייגען דעם סאטמארען רבין אין "חרם" ווייל דער רבי האט דאן אנגעפירט א גרויסע פראטעסט אין מאנהעטען ביי איינע פון די גרויסע מערכות.

דעם רבין איז עס נישט צופיל אנגעגאנגען אבער עס זענען געווען רבנים וואס האבען דאס געוואלט אפשטעלן פאר יעדע פרייז. די רבנים זענע געווען דער ברך משה זצ"ל, דער וואודיסלאבער רב, און דער קאפישער רב זכרונם לברכה. זענען די דריי רבנים ארום געגאנגען צו פארשידענע רבנים און פערזענליכקייטען אויף וועם זיי האבען געטראכט אז זיי וועלען קענען אויסאיבען דרוק אויף דעם טמא ומטומא פישמאן שר"י נישט ארויסצוגעבען דעם חרם. איינע פון די רבנים ביי וועם זיי האבען אפגעשטאט א באזוך איז געווען ביים ליבאוויטשער רבין.

די דריי רבנים זענע שיין מכובד געווארען. זיי האבען אנגעהויבען זאגן פארן ליבאוויטשער רבין אז דער מזרחי פירער וויל אריינלייגען דעם סאטמארער רבין אין חרם. האט ער געפרעגט וועלעכער מזרחי פירער? האבען זיי אים געזאגט מימון פישמאן. רופט זיך אן דער ליבאוויטשער רבי אז מימון פישמאן "לעבט ניט". אויף זייער ווינדער, וואס הייסט ער לעבט נישט? ער וויל דאך איצט ארויסגעבען א חרם אויפן סאטמארער רבין? ענטפערט ווידער דער ליבאוויטשער רבי אז ער לעבט ניט. און אז ער לעבט ניט איז דאך נישט שייך אז ער זאל ארויסגעבען א חרם.

ווען די רבנים האבען גע'טענה'ט אז דער ליבאוויטשער רבי איז, זעט אויס, נישט גוט איפארמירט, האט ער געזאגט אז ווייל דער פישמאן האט אמאל גערעדט אויפן אלטען רבין (דער בעל התניא) דערפאר איז ער פונקט ווי ער לעבט ניט...

וואס איך וויל ארויסברענגען איז, אז די סיבה פארוואס דער ליבאוויטשער רבי איז געווארען אפגעזונדערט און איינזאם איז נישט ווייל ער איז געווען קעגען סאטמאר, צו ווייל אלע קרייזען האבען אים מקנא געווען. ער איז געווען איזולירט ווייל ער איז געווען ל"ע נישט א געזונטער אין קאפ. ער איז געווען "אוטיסטיק", עכ"פ אויף עפעס א שטאפל און מען האט מיט אים נישט געקענט אויף גארנישט דורך קומען. און ווייל דער רבי איז געווען "פאני" זענען אלע חסידים אויך געווארען פאני און מען האט מיט זיי נישט געקענט רעדען. דעריבער איז גאנץ ליבאוויטש געווארען איזולירט פון אלע אנדערע קרייזען, און ווער עס האט נאר געוואינט אין קראון הייטס האט זיך געמוזט אוועק ציען ווייל מען האט מיט זיי זיך נישט געקענט דורך קומען.

אן אריינגיין אין די סקייעטריסטישע וועלט וועל איך אין קורצען שרייבען איבער די צוויי באוואוסטע "מח-קרענק": "אוטיזם" און "עספערדזשערס סינדראם" וואס ביידע זענען זייער ענליכע קרענק וואס טוט אפעקטירן דעם מח, אז דער קראנקער זאל נישט קענען קאמוניקירן מיט אנדערע. "אוטיזים" מאכט דעם מענטש זיך שפירן ווי ער לעבט אויף א אנדערע פלאנעט, און "עספערדזשערס", וואס איז א שוואכער טייל פון "אוטיזים", איז א קרענק וואס דער מענטש קען מער-וויניגער יא לעבען מיט אנדערע אבער איז זייער "נעראו מיינדעד" (מח צמצום), זיין וויסנשאפט איז בעיקר אויף עטליכע סאבדזשעקס, און וועט אלץ אנקומען אויף א וועג צו זיינע פאר טאפיקס אין וואס ער קען זיך זייער גוט אויס. די טאפיקס ווערען געטוישט פון צייט צו צייט צו אנדערע טאפיקס און אויך אין די טאפיקס וואס ער איז אריינגעטאן איז ער ווייט פון גרונטליך. דעריבער איז איינע פון די הויפט פראבלעמען, אז דער מענטש קען האלטען לאנגע רעדעס איבער איינע פון זיינע טאפיקס און כאפט נישט אז די צוהערער ווערען מיד און האלטען נישט מיט, מיט די לאנג פארצויגענע רעדע. טייל ליידענדע, קעקעצען ביי זייער רעדען און מערסטענס טייל פארמאגען נישט קיין חברים ווייל זיי קענען נישט זיין געזעלשאפטליך. ערוואקסענע וואס ליידען פון "עספערדזשערס סינדארם", זענען אויסגעשטעקט פון זייערע נאנטע ווי פרוי און קינדער, און עלטערען. ווייל ער האט נישט קיין קאמנוקאציע מעגליכקייט וואס דאס פעלט זיך אויס צו צוזאם לעבען. נאך איינע פון די סימפטאמען פון "עספערדזשערס" איז: ווען מען רעדט צו זיי אין דער שטיל ענטפערען זיי הויך און לאזן נישט אויסרעדען.

עס זענען פארהאן נאך פילע סימפטאמען פון די צוויי סארט מח קרענק, און איר קענט אלע דאס אליין נאכקוקען אויף: http://en.wikipedia.org/wiki/Asperger_syndrome

http://en.wikipedia.org/wiki/Autism

ווען מען ליינט אפ די צוויי סארט קרענק זעט מען אז סיי אונזער ר' אהרן און סיי דער ליבאוויטשער רבי זענען גאר ערענסטע ליידענדע פון די סארט קרענק און ביידע האבען זיך אלע יארען ארום געדרייט דא אויף דער וועלטעל און בכלל נישט געווארען געטריטעט אויף די קרענק. און ווער האט געליטען פון זיי, נאר די חב"דסקער און די ארונים. און ווייל דער רבי האט געליטען פון די קרענק זענען זיי אויטאמאטיש אויך געווארען איזולירט פון אלע אנדערע קרייזען, ווייל זיי זענען דיסאריענטירט און זענען נישט אין זעלבען שטאפעל פון נארמאלקייט ווי אלע אנדערע רביס און קרייזען. די סארט קראנקהייט ברענגט דעם מענטש צו לעבען אויף אנדערע פלאנעטען פאר זיך און בלויז מיט זיך. דאס איז אבער נישט טייטש אז די סארט ליידענדע זענען טאטאל דיסאריענטירט מיט די געזעלשאפט, עס איז נאר א שטארקע באגרעניצונג אין באנעמונג מיט די ארומיגע. דער הויפט פאקט ביי די סארט ליידענדע מענטשען איז, אז זיי זענען אינגאנצען אפגעטיילט פון "רעאליטעט". רעאלעטי איז עפעס וואס האט בלויז צו טאן מיט מענטשען אויף דער וועלט, אבער די סארט קראנקע וואס לעבען אויף א אנדערע פלאנעט האבען פיל מאל מיט רעאליטעט נישט קיין שייכות.

ליינט דאס פאלגענדע וואס איז גענומען געווארען פון א גאווערמענט וועב סייט (איך האב עס דירעקט נישט איבערגעזעצט אויף אידיש):

Typical adult symptoms

More males than females have Asperger syndrome. While every person who has the syndrome will experience different symptoms and severity of symptoms, some of the more common characteristics include:

·         Average or above average intelligence

·         Inability to think in abstract ways

·         Difficulties in empathising with others

·         Problems with understanding another person's point of view

·         Hampered conversational ability

·         Problems with controlling feelings such as anger, depression and anxiety

·         Adherence to routines and schedules, and stress if expected routine is disrupted

·         Inability to manage appropriate social conduct

·         Specialised fields of interest or hobbies.

און ווייל די סארט קראנקע ליידען פון א באגרעניצטע קאמוניקאציע מיט מענטשען, און ווייט פון רעאליטעט, ברענגט דאס אויטאמאטיש טיפע איינרעדענישען וואס ביי א פשוט'ן מענטש וואלט עס געווען לאכעדיג, אבער וויבאלד די איינרעדענישען געפינען זיך ביים רבין, דאן ווערט נולד נאך פילע אנדערע פראבלעמען, ווייל די חסידים מוזען אפקויפען די איינרעדענישען און פארקויפען עס ווייטער און דאן ווערט א גאנצע גרופע – נישט קיין חילוק ווי גרויס די גרופע איז – אנגעשטעקט מיט דעם מח קרענק און דעריבער ווערען זיי אויך דיסאריענטירט, דיסרעאלעטיזירט און מער קען מען מיט זיי נישט פירען קיין דיאלאג אויף די סארט טאפיקס, ווייל צו פארטיידיגען זייער רבינס אבנארמאלע אויפגעפירעכץ און איינרעדענישען מוזען זיי דאס פארענפערען אלץ העכסט נארמאל, און טייל וועלען די חסידים אריבערפירען דאס משוגעת פון זייער רבינס קרענק צו העכערע ענינים און העכערע השגות, וואס דאן ברענגט דאס אז זיי ווערען איזולירט פון דער מענטשהייט. און אויב וויל איינער פרעגען א ערנסטע קשיא אדער פירען א ערנסטע דעבאטע מיט די צוויי חסידותן, וועלען זיי ווערען נאר ערנסטער משוגע. זיי וועלען רעדען אזאנע שטותים אז א נארמאלער מענטש וועט דאס נישט קענען דערטראגען.

איך וועל ברענגען בלויז צוויי ביישפילען פון ליבאוויטש און זייער רבין (כאטש מען קען אנפולען צענדליגער ביכער פון טויזענטער אזאנע איינגערעדעכצער, אבער דאס לאז איך פאר אנדערע. איך ברענג ליבאוויטש בלויז צו ציען א שטריך צו דעם מצב ביי ר' אהרן און זיין פארטיי) און דערנאך עס אריבער ברענגען צו אונזער ר' אהרן, וואס דאס וועט פארענטפערען א גרויסע טייל פון זיינע אבנארמאלע מעשים און אויטאמאטיש פון די מעשים פון זיינע מענטשען און בעיקר פון זיינע שרייבערס אין בלאט און אין "הייד פארק" וואס מוזען אים פארענטפערען אויף טריט און שריט כדי ער זאל האבען א שטיקעל פנים ביי די מענטשהייט.

דער ליבאוויטשער רבי איז ביי זיך געווען הונדערט פראצענט זיכער אז ער פירט די "גאנצע וועלט". ער האט געהאלטען אז זיין ווארט איז דעצירענד ביי אלע אידען, און אלע קרייזען און שיכטען ווארטען צו הערען וואס זיין מיינוג איז ביי יעדע זאך. ווען ער פלעגט האבען באזוכער פון גרויסע שיששקעס פון מדינת ישראל, האט ער און אלע זיינע חסידים דאס אפגעטייטשט אז ער פירט די גאנצע מדינה און זיי מוזען אנקומען צו אים. דאס אז זיי זענען בלויז געקומען זיך צו "פיקטשערען" מיט אים, און נאר צו אים האבען זיי געקענט גיין ווייל קיין שום אנדערע ערליכע קרייז האבען זיי נישט אריינגעלאזט, האט ביי אים נישט תופס מקום געווען. און אין אלע באשרייבעכצער וואס ליבאוויטשער חסידים האבען ארויסגעגעבען און גיבן נאך היינט ארויס, ווערן די באזוכען אפיציעל אפגעטייטשט אז זיי זענען געקומען זיך דורך רעדען מיט אים ווי אזוי צו פירען די מדינה. איי עס איז דאך נישט אמת, ווייל זיי האבען אים קיינמאל נישט געפרעגט און זיי האבען געטון אלעס וואס זייער פאליטיק האט געלויטעט און פיל מאל געווען דירעקט קעגען די ליבאוויטשער מיינונג, נישט קיין פראבלעם. רעאליטעט פארנעמט נישט קיין מקום און דער רבי פירט די מדינה.

דאס זעלבע איז געווען מיט די אמעריקאנער פאליטיק. אויב איז א קאנגרעסמאן צו א סענעטאר געקומען אמאל באזוכען ליבאוויטשער רבין איז דאס געווען ווייל זיי רעדען זיך דורך מיט אים ווי אזוי צו פירען אמעריקע. ווער רעדט נאך אויב האט די קאנגרעס געשריבען א באגריסונג לכבוד דעם רבינס "יום הלדת", דאס איז געווען א בפירושער באווייז אז דער רבי פירט אמעריקע. אפגערעדט ווען ליבאוויטשער חסידים האבען באקומען – נאך גרויס פראטעקציע – א אוידיענץ ביי א אמעריקאנער פרעזידענט – פאר חנוכה צו סיי ווען, זיך צו פיקטשערען, דאס איז געווען שוין א זיכערער באווייז אז דער רבי פירט אויך דעם פרעזידענט ביי די נאז. און שפעטער מיט די יארען ווען פארשידענע רבנים פון די בתי חב"ד איבער די וועלט האבען באקומען אויפנאמעס פון די פירער פון דעם לאנד ווי זיי זענען, איז שוין געווען נאך קלארער אז דער ליבאוויטשער רבי פירט די גאנצע וועלט.

צווייטע ביישפיל. איינע פון זיינע טאפיקס אין וואס דער ליבאוויטשער רבי איז געווען אייביג גרייט צו רעדען איז געווען ביאת משיח. זיין אבסעסיע אין דער נושא איז נישט געקומען פון גרויס תשוקה צו ביאת משיח צדקינו, נאר דאס איז געווען פון זיין קרענק אויף "עספערדזשערס סינדראם". אבער אנשטאט אים נעמען צו א דאקטאר זיך היילען אדער עכ"פ צו העלפען אים לינדערען פון די קרענק, האבען דאס זיינע חסידים אויך אנגעהויבען צו אדאפטירען ביז עס איז אויסגעוואקסען דער שרעקליכער מאנסטער פון "יחי אדונינו מורינו ורבינו מלך המשיח לעולם ועד". און דאס האט מען נאך אנגעהויבען בפניו, די לעצטע יארען פון זיין לעבען.

אין די ענדע, האט די "משיח-עספערדזשערס-סינדראם" צוגעברענגט אז ביי די לוי' פון ליבאוויטשער רבין ג' תמוז תשנ"ד האבען ליבאוויטשער חסידים אין די גאנצע וועלט געטאנצען בפרהסיא צום ווינדער פון אלע אידען איבער די וועלט. עס איז דעמאלטס געווען אזא געשעעניש אז דאן זענען צום ערשטען מאל ארויסגעקומען טייל ליבאוויטשער חסידים אז זייער עולם איז ל"ע גערירט פון זינען. די נארמאלע פון זיי האבען ערשט איצט איינגעזען, עכ"פ, ערשט איצט אפען ארויסגעקומען, אז עס טויג נישט דער מצב. אבער עס איז געווען אביסעלע צו שפעט. נאך פילע יארען וואס זייער רבי האט זיי פארדרייט א קאפ מיט זיין "עספערדזשערס סינדראם" זענען זיי אלע געווארען אנגעשטעקט, כאטש עס איז בהחלט נישט "קאנטעידזשעס" אבער ביי א רבי און חסידים איז עס זייער "קעטשי".

און במשך די יארען, ווייל זיי זענען אלע געווארען ארויסגעטאן פון געזעלשאפט, וויל זיי האבען אוועק געווארפען רעאליטעט, זענען זיי געווארען אינגאנצען איינזאם און איזולירט. אזוי ווייט, אז ממש ניינציג פראצענט בתי חב"ד סיי ווי איבער דער וועלט, לעבט דער חב"ד רב זיך נישט צונויף מיט קיין קיין שום אנדערע קהילות אויף יענעם מקום. עס איז פשוט נישט מעגליך צו לעבען מיט מענטשען וואס לעבען מיט דמיונות און פאנטאזיעס. און מען דארף נישט צו ווייט פארען דאס זיך איבערצייגען. פארט אריבער אין די נישט ווייטער קראון הייטס, וועט איר זיך אליין איבערצייגען אז ווען איר רעדט דארט צו א – אויבען אויף – נארמאלען מענטש, וועט איר זיך פלוצלונג דערזען אז איר רעדט צו איינעם וואס לעבט נישט אין די וועלט. נישט אז ער לעבט אין דער אלטער רוסלאנד. בהחלט נישט. ער לעבט אויפן דזשופיטער, נאר זיין גוף דרייט זיך דא אויף דער וועלט מיט געפערליכע דמיונות אויף יעדע זיט פון לעבען. ל"ע.

אבער ליבאוויטש האב איך נאר געברענגט צו ווייזען א סעמפעל פון א רבין וואס איז געווען לכ"ע א איזולירטער און נישט געהאט קיין שייכות צו קיין איין קרייז און קהילה, כאטש דאס כלל ישראל וואלט זיכער יא הנאה געהאט מיט צו ארבעטען אינאיינעם מיט חב"ד אויף צענדליגער פעלער, אבער כמעט וואס איז נישט מעגליך געווען ווייל זיי זענען געווען דיסארעינטירט און אום רעאליסטיש אויף יעדע הינזיכט.

איצט וועלן מיר נעמען דעם משל און לייגען צום נמשל, און דאס איז דער מצב פון ר' אהרן און זיין פארטיי, די ארונים די בכל אתר ואתר.

אונזער ר' אהרן זייט סאטמאר האט זיך באקענט מיט אים ווען ער איז געווארען ראש ישיבה אין יאר תש"מ האט געהאט ערענסטע קאמנוקאציע פראבלעמען מיט סיי ווער עס איז נאר געקומען אין בארירונג מיט אים. עס איז נישט געווען קיין איין איינציגער וואס האט זיך געקענט גרינג דורך קומען מיט אים, אויסער מיט עטליכע פון וועם ער האט מורא געהאט, און פאר זיי איז ער אויך נישט געווען קיין גרינגער קעיס.

שפעטער ווען ער איז געווארען רב, און איז ער מער געווארען באקאנט מיט מענטשען, איז ווי מער ער האט האט זיך באקאנט געמאכט מיט מענטשען אלס מער איז ער געווארען באוויסט אלס א פראבלעמאטישער מענטש, און וואס א טאג, איז ער געווארען פארפיינטעט און אפגעזונדערט פון מער און מער מענטשען. פון רוב שטעטל איז ער געווען איזולירט און נישט געהאט קיין שייכות צו מענטשען מער ווי די מינימום.

און עס איז באמת ווינדערליך, מיר האלטען שוין אין יאר תש"ע; ר' אהרן האט פארלוירען דעם גרעסערען חלק פון סאטמאר איבער די וועלט. ער און זיין פארטיי זענען שטארק מערקבארע מינאריטעט אין וויליאמסבורג, ער איז דער קלארער מינאריטעט אין מאנטרעאל, בארא פארק, לאנדאן, אנטווערפען, ירושלים. דאס טייטש אז אויסער אין קרית יואל, ווי ער האט אויך גאר א שטארקע אפעזיציע מיט מוסדות און אלע קהלישע צוגעהערן ווי חתונה זאלן, בתי חיים וכדו', און אין בני ברק, האט ר' אהרן פארלוירען די מערהייט איבער סאטמאר, נו וויאזוי קען דאס זיין? צו זאגען אז מען האט אים פיינט ווייל ער איז א סארט רב וואס זאגט צופיל מוסר פאר זיינע חסידים, צו ער פארלאנגט צופיל פון זיינע חסידים איז דאך נישט שייך, נו ווי אזוי קען זיין אז אזויפיל סאטמארע חסידים ווילען זיך מיט אים נישט אנקערען און פאר יעדע פרייז האבען זיי געוואלט פון אים פטור ווערען?

עס מוז דאך זיין א סיבה פארוואס ער איז פארפיינטעט אין סאטמאר מער ווי סיי וועלעכער רב און רבי איז נאר אויף די וועלט. מוז דאך זיין עפעס א סיבה וואס מען דארף ארויפקומען מיט א קלארקייט, פארוואס ער איז ווי ער איז, און וויאזוי ער איז אנגעקומען צום היינטיגען שטאפעל וואס ער איז דער קלענערער חלק פון סאטמאר.

אבער די סיבה וועט אייך קלאר ווערען נאך דעם וואס איך וועל קודם שרייבען א שיינע פאר באקאנטע עפיזאדען וואס ר' אהרן האט געטון בעיקר אין די לעצטע צען יאר תש"ס-תש"ע, און נאך די עפיזאדען וועט אייך אלעמען קלאר ווערען דעם גאנצען ר' אהרן און דעם גאנצען ארוני פארטיי מעמבער און וויזאוי זיי פילען באמת מיט זייער מח-קראנקען רבין.

איך וועל אראפ ברענגען מערערע עפיזאדען וואס האט זיך אפגעשפילט ביי ר' אהרן און ביי זיינע מענטשען וואס דאס וועט אלעמען קלאר מאכען אז ער ליידט פון עפעס א שטאפעל פון "אוטיזם" און "עספערדזשערס סינדראם". געליטען האט שוין ר' אהרן פון די מחלות נאך פון געבורט, אבער ווי עס זעט אויס איז ער נישט געווארען געטריטעט אויף זיינע ערנסטע פראבלעמען כאטש די מחלות האט אים און פאר זיינע נאנטע און ווייטע, בלויז געברענגט ערענסטע פראבלעמען. פארוואס מען האט אים קיינמאל נישט געטראגען צו א ספעציעליסט, איז מיר נישט באקאנט, אבער עס איז זיכער אז די נאנטע מענטשען זיינע, ווייסען אז ער האט ערענסטע פראבלעמען און דערפאר היטען זיי אים, אז ער זאל ווי ווייניגער וויסען פון פראבלעמען וואס זיין פארטיי ליידט ווייל ער איז נישט מיט אלעמען און זיי צוימען אים ווי מער אז ער זאל קיין אינפארמאציע פון אינדרויסען נישט באקומען. אבער די סארט טריטמענט פון צוימען דעם ליידענדען איז נישט קיין היילונג, עס שאדט נאך מער. ווייל א געצוימטער מענטש קען קיין מנהיג נישט זיין, און מען קען טאקע זען אז ווייל זיינע שטוב מענטשען צוימען אים, מוז זיין קהילה טאן אבסורדאלע זאכען וואס זאלען אים מאכען פילען בעסער, און אויך זיין צייטונג דער בלאט מוז כסדר שרייבען אבנארמאלע גוזמאות און אים רימען און אויפטרייבען יעדע איינציגע וואך, ווייל פון דעם שעפט ר' אהרן זיין חיות.

למשל, ר' אהרן איז אזוי געצוימט אז ער ווייסט בכלל נישט אז זיין פארטיי האט ביי די פארלאפענע וואלען פאר ר"ה אין וויליאמסבורג געליטען א מעכטיגע נידערלאגע, און אז עס ווידער באשטעטיגט געווארען אז זיין פארטיי אין וויליאמסבורג פארטרעט נישט קיין דריטעל פון סאטמאר. און דערפאר האט דער בלאט געשריבען אין זיבעטען זייטל אז די שטימען זענען געווען אייניג צוטיילט, כאטש זיי לייגען זיך צונאר מיט דעם ארטיקל, ווייל עס איז דאך דאס קלארסטע אויף געוויזען געווארען אז דייקא זיי, די ארונים, האבען געליטען א אומגעהויערער מפלה ביי די וואלען, ווייל זיי האבען בלויז געהאט 1630 שטימעס, אריין גערעכענט עטליכע פראצענט פון תמימי לב וואס האבען געשטימט פאר א היימישען קאנדידאט, דאך מוזען זיי שרייבען נארישע און אפענע ליגענטס, ווייל זייער רבי אליין טאר דאס נישט וויסען. דאס איז נאר איין לעצטערע משל וואס ווייזט אז ער ליידט פון ערנסטע פראבלעמען וואס טאר נישט פאר קיין פרייז אויף געשפילט ווערען.

פארשטייט זיך אז מען קען נישט אראפברענגען אלע עפיזאדען וואס צייגען אויף ר' אהרן אז ער איז "אוטיסטיק" און ליידט פון "עספערדזשערס סינדראם", ווייל דאן וועלען מער נישט פארטיג ווערען, אבער פון די פאר וועט גענוג קלאר ווערען, פארוואס איז ר' אהרן אזוי פארפיינטעט, און פארוואס זיין קהל "המהודרת" מוז טאן אבסורדאלע אקטען און פארוואס שמואל ווידער מוז אלעמאל אויסטרעפען ספינס וואס צו שרייבען אין בלאט, און פארוואס זענען אלע ארונים געווארען צוגלייך מיט ר' אהרן, און ליידען פון דעם זעלבען סינדראם ווי ער.

פארגאנגענעם יאר האט געוויילט אין ניו יארק דער ראחמיסטריווקער רבי פון ירושלים. באמת האט סאטמאר א גרויס געפיל פארן ראחמיסטריווקער רבין ווייל אויסער וואס ער איז א אויסגערופענער צדיק ועובד, האט ער אפגעשטעלט זיין ישיבה אין ארץ ישראל פון צו נעמען געלט פון די ציונים. א געוואלדיגער מסירת נפש אקט, עכ"פ ביי סאטמארער חסידים.

איז דער ראחמיסטריווקער רבי איין טאג געווען אין קרית יואל ווי ער איז געווען ביים ציון הק' און האט אויך באזוכט ביי ר' אהרן. ביים שמועס האט דער ראחמיסטריווקער רבי פארציילט פאר ר' אהרן אז ער האט אפעגעשטעלט נעמען געלט פון די ציונים. לכאורה א געוואלדיגע נייעס פאר א סאטמארער רבין. אונזער "עספערדזשערס סינדראם" ר' אהרן, האט אבער נישטאמאל אים איבערגעפרעגט אדער ארויס געוויזען די מינדעסטע אינטערעסע, אפגערעדט פון ארויסגענומען פון טאש צען טויזענט דאלער און אים דאס געגעבען און גלייך באפוילען פאר זיין "וועד הצלה" אז זיי זאלען שוין אלעס אוועקלייגען פון זייער אבנארמלער פארנומענער סדר היום, נאר זיך אריינווארפען צו העלפען דעם ראחמיסטריווקער רבין צו שאפען די מקסימום פאר זיין מסירת נפש אקט. עה. ר' אהרן האט אים געענטפערט: מיר האבען מייסד געווען תקנות פאר בעלי שמחה, וואס "אלע קרייזען" ווילען נאך מאכען, און עס האט א אפקלאנג אין "די גאנצע וועלט".

*

זייט ר' אהרן איז געווארען רבי, האט דער בלאט אנגעהויבען שרייבען אויף ר' אהרן דעם טיטול "הגה"ק" – הגאון הקדוש – און שמואל ווידער מאכט זיכער אז דער טיטול ווערט געשריבען כאטש א פערציג מאל יעדע וואך אין בלאט. און נישט נאר אין בלאט, נאר אויך אין די צוויי לאקאלע צייטונגען וואס ערשיינען יעדע וואך אין קרית יואל, וואס קומען אן צו יעדען אויף די פאסט, ווערט ר' אהרן טיטולירט צענדליגער מאל אין יעדע באזונדער, הגה"ק. עס איז נישט די פוינט אז ר' אהרן איז נישט א גאון און אוודאי נישט א קדוש, אבער עס איז נישט דא נאך איין רבי, נישט היינט און נישט אינעם עבר, וואס עס שטייט אויף אים יעדע וואך הונדערטער מאל דעם טיטול הגה"ק, און דאס איז אויסער וואס אויף אלע קהל צעטלעך און אויף אלע פלאקאטען וואס מען הענגט אין זיינע שולען, ווערט ער אייביג טיטולירט הגה"ק. דאס איז איינע פון די "מעדעצינען" וואס מען גיט פאר דעם ר' אהרן וואס וואו ער גייט און וואס ער ליינט נאר, זעט ער אויף זיך דעם געוואלדיגען טיטול, און דורך דעם מיינט ער אז די "גאנצע וועלט" האלט אים פאר א גאון וקדוש.

*

דאס אז ר' אהרן קען נישט זען דעם אמת איז, ווייל ער מיט רעאליטעט זענען צוקריגט אויף זייער א גרויסען פארנעם. און דאס איז פון די הויפט סימפטאמען פון "עספערדזשערס סינדראם".

ווען די גרויסע אמעריקע איז געגאנגען אין קריג מיט די קליינע פאנאמא פאר צוואנציג יאר צוריק, איז נישט געווען א פראגע ביי פרעזידענט בוש דער ערשטער, אז אמעריקע קען איינשלינגען גאנץ פאנאמא ולא נודע כי-באו אל-קרבנה. אבער אמעריקע גייט נישט אין קיין קריג אן וויסען פונקטליך וואס אלס יענער לאנד פארמאגט. דאס הייסט רעאליטעט, מען דארף אלעמאל זיין רעאליסטיש.

אבער אויב ליידט דער לאנד-פירער פון "עספערדזשערס סינדראם", איז א פראבלעם ווייל אזא סארט מענטש איז קיינמאל נישט רעאליסטיש, און ער וויל אפילו נישט וויסען וואס זיין צד שכנגד פארמאגט, און דעריבער פארלירען אזאנע סארט פירער די מלחמות וואס זיי פירען. סאדאם כוסעין, נאריעגא פון פאנאמא, און נאך פילע טיף איינגערעדטע דיקטאטורען, יוכיח. און אזא סארט אום רעאליסטישקייט שפילט זיך אפ כסדר ביי ר' אהרן. און אויף דעם אום רעאליסטישקייט וועל איך צוברענגען עטליכע אמתדיגע משלים.

1) ר' אהרן איז שוין זייט זיין טאטנס פטירה, דריי און האלב יאר, נישט ארויף צו זיין מאמע אפילו נאר איר צו זען. דאס, אז א רבי, א וועג ווייזער פאר אידען באזוכט נישט א מאמען, ווען ער געפינט זיך אין איר שכינות ווען ער איז אין וויליאמסבורג יעדען שני וחמישי, נישט ארויף גיין אנווינטשען א גוט געבענטשט יאר פאר די הייליגע טעג, נישט ארויף גיין רעדען מיט איר, אפגערעדט פון ארויס העלפען פאר די געשוויסטער וואס סוכ"ס איז ר' אהרן א קינד ווי אלע, דאס בכלל נישט ווייזען זיין פנים פאר די מאמע, ווייזט באמת אז ער ליידט פון "עספערדזשערס סינדראם". ווי געשריבען פריער: ערוואקסענע וואס האבען "עספערדזשערס סינדארם" זענען אויסגעשטעקט פון זייערע נאנטע ווי פרוי און קינדער, און עלטערען.

אבער דער "עספערדזשערס סינדראם" שפילט זיך אין דעם פאל אויף ביי ר' אהרן אויף נאך א אויפן. ער קען נישט זיך זען מיט'ן רעאליטעט. ער קען נישט צוזען אז דאס הויז וואס ער האט אזוי שטארק ארויף געקוקט צו וואוינען אלץ רבי, איז נישט זיינס. עס וואינט דארט זיין ברודער, דער סאטמארער רבי, און דאס קען ער נישט צוליב די "עספערדזשערס סינדראם" נישט צוזען.

די ספין מיט וואס די ארונים דרייען ארום פארוואס ר' אהרן מאכט זיך נישט וויסענדיג פון זיין אלטע און קראנקע מאמע איז, ווייל מען לאזט אים נישט ארויף. פשוט, ער חלשט באמת צו זען זיין מאמען, ווייל ער איז דאך א נארמאלער מענטש, וואס ווי עלטער מען ווערט, זעט מען מער איין ווי חשוב עלטערען זענען, און מען שטרענגט זיך אן אויף די עלטער פיל מער פאר די עלטערן, אבער די רשעים לאזען אים נישט ארויף.

שתי תשובות צו דעם נארישען און פאלשען ספין.
 1) ווען מען לאזט ווען באמת אים נישט ארויף גיין צו די מאמען, וואלט ער דארט געווען יעדען איינציגען טאג מיט זיין גאנצע יוגענט און מיט צענדליגער פאטאגראפירער – מיט וועם ער לעבט זייער אין גוטען – און וואלט געקלאפט אויף דער טיר, און וואלט גע'חלשט אז מען זאל אים לאזען קלאפען און נישט ארויף לאזען. מען וואלט אים ווען געמוזט ארויף לאזען ווייל דאס וואלט דענעווירט יעדען נארמאל רעכט דענקעדיגען מענטש אז מען לאזט נישט ארויף א עלטערען זון צו זיין אלטע קראנקע מאמע.
 2) משה גבאי געפינט זיך נישט אין דעם הויז. ער איז נישט דער טאג טעגליכער גבאי, און עס געפינט זיך קיינער נישט אין הויז במשך פון טאג וואס וואלט אים נישט אריינגעלאזט. דער ברודער ר' זלמן לייב איז אויך נישט דארט במשך דעם טאג, ווייל ער איז אין ישיבה. נו ווער לאזט אים נישט אריין? עס איז נאך נישט געווען איין פאל אז מען האט אים נישט אריין געלאזט צו זיין מאמע, אז ער זאל זיך אפילו קענען אנכאפען דערויף און זאגען אז מען האט נישט אריין געלאזט.

אבער אנשטאט צו נעמען ר' אהרן צו א דאקטאר און אים העלפן צו זיך קענען אביסעל ספראווען מיט דעם פראבלעם, קומט דער בלאט און מאכט אים מער קראנק, און דרייט ארום מיט ספינס און שקרים, וואס דאס מאכט אים נאך מער קראנק, און עס טרייבט אים נאך ווייטער פון רעאליטעט.

(דאס האב איך געשריבען אין ערשטען טייל פון די חלוקה היסטאריע: ר' אהרןס מאמע די רביצין דארף דאך זיכער לכ"ע היינט אנקומען צו א מאכילהו ומשקהו, אבער זי האט נאך נישט זוכה געווען איין לעפעל פון דעם גרויסען מכבד אב ואם, דער גרויסער מאכילהו ומשקהו. וואס איין לעפעל. איין א גוט מארגען, יא? איין גוטען טאג, וואס טוט זיך מאמי, א רפואה שלימה מאמי, זיי געזונט מאמי, א קיש פאר די מאמע, יא? גארנישט. יא, עס איז זייער גרינג צו מאכען די שטיק, וויינען און קוויטשען ר"ה פאר תקיעת שופר און פאר כל נדרי אז די מאמע... דארף א גרויסע ישועה... מממממעעעעעעע ווווועעעעעע... ר' אהרן, קוויטשעט ווייניגער, וויינט ווייניגער. גייט ארויף צו די מאמע און האלטס נישט קיין דרשות!)

2) זייט ח"י סיון תשנ"ט ווען ר' זלמן לייב איז געווארען סאטמארער רב אין וויליאמסבורג, האט נאך ר' אהרן קיינמאל נישט אונטערגעשריבען אויף איין קול קורא מיט אנדערע רבנים ווען ער האט געוויסט אז אויך זיין ברודער גייט אונטערשרייבען (כאפט זיך נישט ארויף אויב איז יא געווען איין מאל וואס ביידע זעען געווען אונטערגעשריבען). די "עספערדזשערס סינדראם" לאזט אים נישט זען דעם רעאליטעט אז זיין ברודערס חתימה איז פונקט אזוי וויכטיג אויף א קול קורא ווי זיינס, און אפילו זיין חתימה וועט זיין פריער פון זיין ברודערס, דאך לאזט אים זיין מחלה דאס נישט טאן. און זיינע שטוב מענטשען, אנשטאט אים נעמען צו א ספעציאליסט, לאזען זיי אים ווייטער קראנק און דורך דעם ווערט ר' אהרן מער און מער איזולירט פון אנדערע רבנים וואס זעען אלע ווי ל"ע ער פירט פאליטיק מיט יעדע הייליגע זאך.

דער פראבלעם פון נישט וועלן וויסען אז זיין ברודער איז אזוי חשוב פאר יעדע ארגאניזאציע און קול קורא פונקט ווי ער, האט אויך צוגעברענגט אז ער גייט נישט מער צו קיין איין דינער פאר "כולל שומרי החומות", כאטש ער איז אין די חברי נשיאות פונעם כולל, און כאטש ער איז דער איינציגער פון די חברי הנשיאות וואס גייט נישט צו קיין איין דינער, און אלעס, ווייל זיין ברודער גייט אויך דארט זיצען אויבען אן. איי, פארוואס מעגסטו זיין א נשיא און דער ברודער נישט, וואס איז, ער האט נישט אזא ציבור ווי דו? אבער אז מען ליידט פון עספערדזשערס סינדראם, איז שוין די פראגעס פיל פארמינערט.

און וואס פארא ספין האט שמואל ווידער געדרייט מיט די ארונים הלמאי זייער רבי גייט נישט צו קיין איין דינער פון "כולל שומרי החומות", אין די צייט וואס אונזערע רביס האבען זיך אלעמאל באטייליגט און געזאגט תורה ביי די כינוסים? אה, דאס איז שוין א גוטס. ר' אהרן איז ברוגז אויף כולל שומרי החומות ווייל זיי האלטען נישט איין זייערע שטאטוטען... דער כולל טאר נישט אויף נעמען צוויי ברודערס אלס נשיאים...

זייער שנאה צו כולל שומרי החומות האט זיך אין די טעג נאך מער אויף געשפילט ווען זייער יוגענט האט ארויסגעווארפען די פושקעס פון כולל שומרי החומות פון עטליכע בתי מדרשים זייערע, און עס איז ארויסגעגאנגען א רוף צו אלע זייער בתי מדרשים אז מען זאל דאס טאן אין אלע שולען די בכל אתר ואתר. די פושקע פון א מוסד ווי ר' אהרן איז דער נשיא ווערט דורך אום רעאליסטישע מענטשען ארויסגעווארפען, ווייל איינס מיט איינס איז א חלה-דעקל.

3) די התאחה"ר איז נאך א סעמפעל פון ר' אהרןס סתירה מיט רעאליטעט. די התחה"ר איז אן ארגאניזאציע וואס דארף פונקט אזוי ר' זלמן לייבן ווי ר' אהרן. זיי מוזן אנקומען צו ביידע פאר יעדע זאך. אבער זיי האבען זיך, ווי אלעמען, באגעגענט מיט ר' אהרןס "עספערדזשערס סינדראם". ער האט אויפגעהערט זיך צו באטייליגען ביי אסיפות ווייל דער ברודער וועט אויך דארט זיין, ער האט אויפגעהערט אונטערשרייבען אויף זייערע קול קורא'ס, ווייל דער ברודער איז אויך אונטערגעשריבען. אבער מער פון אלעם, ער האט אויפגעהערט צו שטיצען זייערע פראטעסט רופן. ער און זיינע מענטשען קומען מער נישט צו קיין איין פראטעסט וואס התאה"ר פארופט ווייל אויך דער ברודער און זיינע מענטשן וועלען דארט זיין,ווייל ער און זיי ווייסען, אז ביי די פראטעסטען וועט זיך ארויס ווייזען אז דער ברודער מיט זיינע מענטשען וועלען זיין די גרעסערע און וויכטיגערער טייל, ווייל דער עולם פון יענע זייט סאטמאר זענען די אמתע קנאים און עסקנים.

אפילו ווען דער ירושלימער רב האט אים פערזענליך גערופען אז עס איז וויכטיג אז מען זאל פון אלעם אוועק קוקען למען השם ולמען כבוד שמו, האט ער נישט געקענט פועלן ביי ר' אהרן צו שיקען זיין עולם. און ביי אלע פראטעסטען די אלע יארען, קומט נישט ר' אהרן און קיין איינע פון זיינע מענטשען.

פאר עטליכע וואכען צוריק ווען עס איז געווען א גרויסע פראטעסט דורך די התאה"ר, האט ר' אהרן און זיין "וועד הצלה" פארופען א "קאר פעקעטינג", דאס הייסט אז קארס פארען ארום מיט פלאקאטען ארום דעם מדינת ישראל קאנסולאט, אויף איין טאג נאך די התאחדות פראטעסט רוף. עס איז אינטערסאנט מסביר זיין פארוואס ער האט אראנזשירט א קאר פיקעטינג און נישט קיין מאסען פיקעטינג ווי מען האלט דרשות און מען איז פארזאמעלט אויף עטליכע בלאקס, ווייל ביי א מאסען פיקעטינג וועט דאך יעדער זען אז ער האט נישט דעם עולם און ער וועט אויך נישט האבען די רבנים וואס דער ברודער און די התאה"ר האבען געהאט.

אבער ווען מען מאכט א קאר פיקעטינג, איז נישט דא קיין חשבון און מען קען שרייבען אין בלאט אז טויזענטער טויזענטער קארס האבען זיך באטייליגט ביים פראטעסט, און עס איז אומאפרעגבאר ווייל אין מאנהעטען איז דאך דא יעדען טאג ארום דריי הונדערט טויזענט קארס... דאס איז טייטש, זיך א עצה געגעבען.

און דער בלאט האט נישט דיסעפוינטעט די "עספערדזשערס סינדראם-חסידים", און שמואל ווידער האט זיי דערליווערט צוויי מעכטיגע באמבעס.
 1) ער האט אראפגעברענגט א בילד ווי הירצקע צוויבעל רעדט אויף א סעלפאון אין די גאס, און שמואל ווידער שרייבט אונטערן בילד אז הרה"צ דער ראה"כ פון סאטמאר רעדט צום איזראעלישען קאנסיל... און
 2) ער האט א וואך נאכדעם געשריבען אויפן הויפט קעפל פון בלאט אז מען האט פרייטאג ארויסגעלאזט די ארעסטירטע אידען פון תפיסה אין ירושלים נאר וועגען דעם מאסען פיקעטינג דאנערשטאג. אקוראט, "עספערדזשערס סינדראם", אויסגעטאן ר' אהרן און זיין גאנצען ציבור פון רעאליטעט.

ווען עס איז געווען דער פראטעסט בין כסא לעשור אין פארנט פון די יו. ען., האט ר' אהרן נישט געלאזט גיין זיין ציבור צום פראטעסט, און הערט די סיבה: דער רבי זי"ע האט נישט געלאזט פראטעסטירען אין פארנט פון די יו. ען... "עספערדזשערס סינדראם".

3) עס ווייסט היינט יעדער אז סאטמאר-וויליאמסבורג האט היינט אונטער זיך בחורים אליין, א ערך פון צוויי טויזענט אין ניו יארק. כולל יונגעלייט אין די הונדערטער, אויסער טויזענטער בעלי בתים. דער ציבור פון סאטמאר וויליאמסבורג איז פיל פאכיג איבערגעוואקסן ר' אהרן מיט זיינע אלע "פי. אר." שטותים, פי כמה, און דאס איז די לעצטע זאך וואס ר' אהרן וויל זען אדער הערן. ער וועט אלעס טאן, נאר דאס זאל נישט געוואור ווערען.

און דאס איז די סיבה פארוואס ר' אהרןס מענטשען האבען ערקלערט קריג אויף ר' משה דוד נידערמאן. זיי טוען אלעס מה שביכלתם און יותר מכפי יכלתם, אים אייביג אראפ צורייסען און זיי שטערען אים אויף טריט און שריט, כאטש אזא נאבעלער און איידעלער מענטש איז שווער צו טרעפען. יעדער עסקן פון סיי וועלעכע קרייז, זעט אין ר' משה דוד נידערמאן, א זעלטענער עסקן און א לב טוב, ממש לעגענדאריש, אבער נאר די ארונים זאגען אנדערש.

אפיציעל גיבען זיי אן די סיבה פארוואס זיי זענען אלעמאל קעגען אים, ווייל ביי די "געשלעגען" שמיני עצרת אינדערפרי תשס"ו אין גרויסען סאטמארען ביהמ"ד ווען ר' אהרן און זיינע מענטשען האבען געוואלט בכח זרוע אינוואדירען דאס ביהמ"ד, האט ר' משה דוד געזאלט טעלעפאנירען די פאליציי הויפט קווארטיר אז זיי זאלען קומען וואס שנעלער.

נניח אז עס איז אמת און ר' משה דוד האט גערופען אין יו"ט די פאליציי הויפטען. נניח. זענען שוין אלע זיינע מעשים דערפאר געווארען פארווישט און אפגעווישט? מעג מען נעמען אזא עסקן לטובת הכלל והפרט, און זיין בלוט פארגיסען, און אין מייקראפאנען זאל מען זיין נאמען אויסשרייען אין די וויליאמסבורגער גאסען? אוודאי האט ער גערופען די פאליציי, ווען מען זעט צענדליגער שחורים מאנסטערס אינוואדירען א ביהמ"ד אין א געהויבענעם יום טוב. מעג מען דען שטיין גלייכגליטיג?

און דאס איז אלעס ווען איך בין שוין מודה אז ר' משה דוד האט יא גערופן די פאליציי. אבער, בין איך דען באמת ח"ו מודה צו אזא וואנזיניגען טפשות? צו זאגען אויף א איד א צדיק, א אויסגערופענער פרומער כאניאקישער איד אז ער האט גערעדט אויף א סעלפאן אין יו"ט, דארף מען דאך ליידען פון "עספערדזשערס סינדראם". און פונקט שמואל ווידער'ן וועל איך ח"ו גלייבען ווען ער זאגט אזא זאך אויף אזא סארט איד? קענט איר מיך שוין פאר א גאסען משוגענער? ר' משה דוד נידערמאן איז נישט ארי' לייב גלאנץ און ר' משה דוד נידערמאן איז נישט אברהם יצחק אבראהאם. כאטש ביידע האבען געטון פיל גוטס, אבער אויף זיי אויב וועט איינער גלייבען אז זיי האבען מחלל יו"ט איז מען נישט אזא גאסען משוגענער, אבער אויף ר' משה דוד נידערמאן צו גלייבען אז ער איז געווארען א מחלל יו"ט "בפרהסיא" איז פונקט ווי איך וועל גלייבען אז שמואל ווידער מיינט די טובה פון ערליכע אידען...

און טאקע ר' משה דודס ערליכקייט און פרומקייט, דאס איז די סיבה פארוואס די ארונים האסען אים. זיי פארמאגען נישט אזא סארט איד בכלל אין זייער גאנצער פארטיי ווייל אזא סארט איד עקלט זיך פון אזא ווערטשאפט, און אזא סארט איד קען נישט דינען אזא רב ווי ר' אהרן. אבער דער עיקר סיבה פארוואס זיי ווילען אים צורייסען איז, ווייל ער איז דער וועלעכער ברענגט קלאר באשיינפערלעך ארויס, אז די ארונים אין וויליאמסבורג זענען היינט ווייניגער ווי א דריטעל און מען קען זיך מיט זיי נישט רעכענען, ווייל אויסער וואס זיי מיינען אלעמאל נאר צו שטערען און מהרס זיין ווי זיי קענען נאר, איז פשוט אשאד צו זיצען מיט זיי ווייל זיי זענען ווי הינט וואס קענען נאר בילען. זיי קענען ארום פארען מיט מייקס און שרייען זיין נאמען, גיסען פעך און שוועבעל אויף זיין חשבון, אבער די ארונים זענען איזולירט געווארען פון אלע אידישע קהילות אין וויליאמסבורג. ווען די ארונים שרייען אז ר' משה דוד נידערמאן איז א גנב, ווען זיי שרייען אז זיי מיינען די גוטס פון וויליאמסבורג און נישט ר' משה דוד, איז פונקט ווי ליבאוויטש שרייט אז זייער רבי לעבט און איז משיח - איינס מיט איינס איז א חלה-דעקל.

עס איז שוין געגאנגע אזוי ווייט זייער קרומקייט און זייער סינדראם, אז זיי רייסען ארונטער ר' משה דוד פארן פארארבעטען וועלטען מיט די סיטי אז מען זאל בויען פיר טויזענט דירות אויפן באדען פון "בראדוועי טרייענגעל". שמואל ווידערס ספין איז אז מען גייט צונעמען דירות און ביזנעסער פון היימישע אידען אויף יענעם שטח. שמואל ווידער וויינט אויף אידענס דירות... נעבעך

ווייסט דען נישט זייער עולם אז די סיטי גייט, אונטער סיי וועלכע אומשטענדען, סיי ווי אוועקנעמען אלע הייזער פון דארט? איז דען ר' משה דוד נידערמאן דער וואס מאכט דעם געזעץ? ר' משה דוד ארבעט נאר אז אויב גייט מען טאקע בויען דארט דירות, זאל מען בויען ווי מער און עפארדעבעל. אבער וויבאלד ר' משה דוד איז דער וועלכער ארבעט אויף דעם פראיעקט, טוען זיי ווי יענער איידעם וואס האט געוואלט אפטאן זיין שווער: א שווער האט זייער געפייניגט זיין איידעם. ער האט אים אייביג גערודפט און געטשעפעט. דער איידעם האט איין טאג באשלאסען אז גענוג איז גענוג און ער גייט מאכען א ענדע צו די רדיפות. דער איידעם האט זיך אפגעשניטען זיין אייגענע נאז, זאל דער שווער זיך שעמען אז ער האט א איידעם אן א נאז... די ארוינים שניידען זיך אפ זייערע נעזער אבי אפצוטאן ר' משה דוד נידערמאן. דער סך הכל איז, איינס מיט איינס איז א חלה-דעקל.

*

יעדער ווייסט אז דער עירוב אין וויליאמסבורג איז בניגוד פון סאטמאר. נישטאמאל קיין חילוק צו דער עירוב איז כשר צו נישט, און נישט קיין חילוק וועלעכע רבנים שטיצען עס יא און וועלעכע נישט. סאטמאר האלט אז קיין עירוב אין וויליאמסבורג טאר נישט זיין, ווייל זייער רבי זי"ע וועלכער איז געווען דער לעצטער רבן של כל בני הגולה האט געהאלטען אז עס טאר נישט זיין.

איז געווארען א גאנצער סומעכטוכע ווען פארשידענע קרייזען, אריינגערעכענט קלויזנבורג און בעלז וואס ביידע זענען לאנגיעריגע שונאים פאר סאטמאר פון אלע יארען און בלויז זיי טרויען זיך צו רעדען אויפן הייליגען רבין, האבען געמאכט א עירוב אין וויליאמסבורג. נו אז עס גייט אריין אין זאכען וואס איז נוגע צום אלטען סאטמארען רבי'ן האט סאטמאר געפילט אז מען האט זיי בעוולהט און זיי האבען אונגעהויבען פירען א בייסיגען קאמף קעגען עירוב. ווער עס טראגט ווערט נאכגעשריגען און פארשריגען, און מען האט אפילו געמאכט עטליכע "שבת מארשען", ווי הונדערטער סאטמארער אידען האבען מארשירט פארן כבוד פון שבת און פאר זייער רבין.

פארשטייט זיך אז ר' זלמן לייבס חסידים האבען אנגעפירט מיט די מערכה ווייל זיי פארמאגען די מערהייט פון די עלטערע, און אפילו די יונגערע ביי זיי, זענען מער געפיליש צו א זאך וואס רירט אן דאס פינטעלע פון רבין זי"ע. מען האט טאקע אלעמאל געוויסט צו זאגען אז די ארונים טראגען באהאלטערהייט מיטען עירוב צו ווייזען פאר די זאליס. איך ווייס נישט אויב עס איז טאקע אמת אבער דאס איז זיכער אז זיי האבען געהאט שטארקע נגיעות אז דער עירוב אין וויליאמסבורג זאל זיך דורכברעכען, ווייל ר' זלמן לייב און זיינע חסידים פירען די מערכה דערקעגען. דאס אלעס איז אין פאקט.

שטעלט זיך אויף אונזער ר' אהרן ג' דחוה"מ פסח תשס"ג אין ראוז קעסל און זאגט דארט פאר זיין גאנצען ציבור אז כאטש סאטמאר דארף נישט טראגען מיט'ן עירוב ווייל דער רבי איז געווען דערקעגען, אבער שרייען דארף מען נישט. פונקט ווי מען שרייט נישט אויף וויזשניצער חסידים אז זיי האלטען מוצ"ש ביי זעכציג מינוט נאך די שקיעה, און מען שרייט נישט, און פונקט ווי מען שרייט נישט אויף אידען וואס עסן מאשין מצות כאטש צאנזער רב האט געהאלטען אז עס איז חמץ ממש, דאך האט מען נישט געזען אז מען זאל שרייען. די זעלבע איז מיטען עירוב. זיי האבען דאך רבנים וואס לאזען זיי טראגען און ממילא מעגען זיי זיך פארלאזען אויפן עירוב און מען האט נישט וואס צו שרייען.

יא, איך וואלט זייער געוואלט גערעכט געבען פאר די ווערטער וואס ר' אהרן האט דא געזאגט. סוכ"ס זענען אלע זיינע פונקטן אויפריכטיג, אז די פארלאזען זיך אויפן עירוב האבען רבנים ערליכע אידען, און מען האט נישט וואס צו שרייען. איך האב נאר איין פראבלעם. איך ווייס נישט וועלעכער ר' אהרן האט געזאגט די ווערטער? דא האט זיך סאטמאר באגעגענט מיט נאך א ר' אהרן. עס איז איצט נולד געווארען א נייער סארט ר' אהרן, מז"ט.

דער "ר' אהרן המהודרת" איז פונקט פארקערט ווי "ר' אהרן הישן". "ר' אהרן המהודרת" איז א נאבעלער און איידעלער איד וואס קען נישט צו קוקען קיין געשרייערייען, קיין מענטשען געטשעפעכץ. ער האלט, אז אויב ווילסטו נישט טראגן, איז נישט, אבער פארוואס שרייען? קען מען שוין נישט גיין בנועם הליכות? "ר' אהרן המהודרת" איז א אמתר איש השלום, א פרידליכער און באזעצענער מענטש וואס זעט באמת איין אז סאטמאר דארף נישט זיין דער בעל הבית אין וויליאמסבורג, סאטמאר האט ביז היינט געטאן מיסטעיקס מיט אלע זייערע מחלוקתן מיט אלע קרייזען. סאטמאר דארף לעבען מיט יעדען אין גוטען, סאטמאר דארף איינזען אז אנדערע קרייזען און רבנים און רביס עקסיזטירען אויך, און עס זאל הערשן שלום אין דער וועלט. באמת א "ר' אהרן המהודרת".

און באמת וואלט די וועלט בכלל און סאטמאר בפרט, און די ארונים בפרט וכלל, געקענט נוצן א "ר' אהרן המהודרת". און ווען איינער מיינט די ווערטער וואס ער זאגט איז ער מעגליך גערעכט אויך. עכ"פ עס איז זייער שיינע ווערטער. קבל באמת ממי שאומרו.

אבער דערווייל איז דער "ר' אהרן המהודרת" פארשווינדען געווארען. פון יאר תשס"ג חול המועד פסח איז דער נייער סארט ר' אהרן ווי אריין אין דער ערד, און "ר' אהרן הישן" האט ווייטער געפירט זיין ציבור אין באד מיט זיין "עספערדזשערס סינדראם". מער האט מער נישט געזען און געהערט פון דעם "ר' אהרן המהודרת" ביז: אלול תשס"ז. א שיינע פאר יאר פארשווינדען געווארען ווי אין וואסער. ווען "ר' אהרן המהודרת" וואלט דא געווען במשך די אלע יארען וואלט זיכער נישט פארגעקומען די צוויי טרויעריג בארימטע געשלעגערייען צוויי יאר נאכאנאנד די צווייטע טעג סוכות תשס"ה און תשס"ו. "ר' אהרן המהודרת" וואלט עס קיינמאל נישט צוגעלאזט, ער איז דאך א איש השלום. אבער "ר' אהרן המהודרת" איז נישט געווע בנמצא.

אלול תשס"ז איז ר' אהרן געווען אין א"י צו לייגען דעם אבן הפינה פאר זיין נייעם "שיכון ברך משה" אין ירושלים. ביים סוף פון דעם באזוך, אין לעצטען טאג, איז "ר' אהרן המהודרת" פלוצלונג אפיר געקומען. דער "ר' אהרן המהודרת" איז געפארען א אומוועג פון עטליכע שעה צו באזוכען קלויזענבורגער רבין אין נתניה. צום ערשטען מאל זייט תש"ז וואס א סאטמארער רבי האט זיך געטראפען מיט א קלויזענבורגער רבי. "ר' אהרן המהודרת" איז א איש השלום.

"ר' אהרן המהודרת" האט געטנהט אז דער היינטיגער קלויזענבורגער איז נישט זיין טאטע, און ער האט נישט גערעדט אויפן רבין זי"ע, און מען מוז נישט אנהאלטען קיין מחלוקת. און אפילו ער איז יא א שונא, איז נישט טייטש אז איך טאר אים נישט באזוכען און מען דארף לעבען גוט מיט אלעמען. און דער רבי זי"ע איז אויך דעדאנדען באזוכען ביי די רביין וואס האבען זיך אנגעקערט צו די אגודה, א.א.וו.

ווייטער מוז איך מודה זיין אז "ר' אהרן המהודרת" איז גערעכט. ווי נישט ווי איז עס געווען א שיינער באזוך, אלע קלויזענבארגער קינדער האבען אפגעווארט ר' אהרן מיט ווייסע העמדער, אלע זענען געבליבען אויף ביז שפעט אין די נאכט ווייל ר' אהרן איז אנגעקומען שפעט, עס איז געווען א באזוך אזאנס און אזעלעכעס. דער קלויזענבורגער רבי האט געוויזען פאר ר' אהרן אינטערעסאנטע חפצים פון הייליגען יטב לב און פון אנדערע הייליגע זיידעס, וואס ר' אהרן איז געווארען זייער איבערגענומען און ער האט אפילו געקושט מיט זיין הייליג מויל די חפצים של צדיקים, און די זאליס מעגען קרומען מיט די נאז, און אפילו דער גבאי שמואל הכהן פריעדמאן מעג אויך קריצען מיט די ציין. און פאר "ר' אהרן המהודרת" גייט אפילו נישט אן אז זיין גבאי שמואל הכהן פרידמאן איז געבליבען אין די קאר און נישט געוואלט אז ר' אהרן זאל גיין. "ר' אהרן המהודרת" וויל אז עס זאל הערשן שלום אין די גאנצע וועלט.

אבער נאך דעם באזוך אין נתניה איז ווידער "ר' אהרן המהודרת" פארשווינדען געווארען און "ר' אהרן הישן" האט ווייטער געפירט די מלוכה מיט זיין "עספערדזשערס סינדראם".

פיר חדשים שפעטער טבת תשס"ח איז דער קלויזענבארגער רבין איז געקומען באזוכען ר' אהרן אין קרית יואל. ר' אהרן האט אים טאקע נישט געוויזען קיין חפצים פון זיינע הייליגע זיידעס, אבער ער האט אים געוויזען ווער ר' אהרן איז און וואס ער האט שוין אויפגעטאן אויף דער וועלט זייט ער איז דער עמטליכער הגה"ק. ער האט אים ארום געטראגען אין מצה בעקעריי, ווי ער האט געוויזען פארן קלויזענבורגער רבין פארוואס זיין בעקעריי איז בעסער ווי די בעקעריי וואס דער רבי זי"ע האט געבויט, ער האט אים געוויזן די "בית השחיטה" המהודרת" און מיט וואס זיין שחיטה איז דאס "בעסטע" ווי סיי ווי אין דער וועלט. און דער קלויזענבארגער רבי איז ארויס פון התפעלות פון די גאר קורצע צייט וואס ר' אהרן איז הגה"ק און שוין אזוי פיל אויפגעטאן.

אבער איין מינוט. פארוואס איז ר' אהרן טאקע געגאנגען באזוכען דעם קלויזענבארגער רבין, און געפארען צו אים א לאנגען אום וועג? ווען ר' אהרן איז טאקע דאס וואס איך האב פריער אראפגעלייגט אלס א "ר' אהרן המהודרת", קען מען פארשטיין. ווייל עס זענען פארט פארהאן מענטשען וואס קענען זיך נישט קריגען, קענען נישט דערליידען קריגערייען, ממילא אזא מענטש, קען מען זייער גוט פארענטפערען. כאטש עס איז נישט א עבירה צו באזוכען דעם קלויזענבארגער רבין, דאך מוז מען פארשטיין פארוואס ר' אהרן איז געגאנגען.

אגב, דער קלויזענבורגער האט א ברודער אין בארא פארק וואס איז אויך א קלויזענבורגער רבי, אבער אים איז ר' אהרן נישט איינגעפאלן צו באזוכן, ווייל און אמעריקע איז נישטא די צייטונגען וואס זאלן מאכן מטעמים פון דעם באגעגעניש, אבער אין ארץ ישראל איז עס געווען א סענזאציע אז אלע צייטונגען האבן געשריבען גאנצע בלעטער, וואס האט געגעבען דעם געפיל אז ער האט באצאלט פאר די "שונאים".

די קשיא איז נאך מער ווי דעם: פארוואס די שונאים פונעם ברך משה זענען אסורים לבוא בקהל עד סוף כל הדורות, בשעת ווען זיי זענען דאך באמת סאטמארער חסידים ותלמידים וואס זענען אין סאטמאר אויפגעוואקסן און אין סאטמאר געווייקט און זיי זענען אמתע תלמידי וחסידי סאטמאר, און על פי רוב האבן זיי זיך אפילו גוט געהאלטן מיט'ן ממלא מקום דער ברך משה, ביז ער האט ממנה געווען אלס מסייע זיין זון ר' אהרן וואס זיי האבן געהאלטן איז נישט ראוי לאותו איצטלא. די "שונאים", ווי מען האט זיי גערופן, האט מען געפייניגט און גערודפ'ט ווען זיי האבן באשלאסן בשנת תשנ"ט אז זיי ווילן זיך יא צוריקקערן צום ממלא מקום פון רבי'ן ז"ל און קומען דאווענען אין גרויסן בית המדרש, זיי האט מען געוויזען די בית הכיסאות אויב אן ארוני האט געזעהן אזוינע וואס זענען געווען פון די אהבה מוסתרת די לעצטע פאר יאר. אבער די שונאים פונעם "בעל דברי יואל" וואס איז לכל הדעות געווען שונאים פאר די מערכה אויף ציונות, די שונאים מעג מען פארגעבען און מען דארף זיי יא פרובירן מקרב זיין, און מען דארף ארויספארן ביז נתניה זיך איבערבעטן וקראת אליה לשלום. ניטאמאל האט ער געווארט אז דער קלויזענבורגער רבי זאל קודם אים קומען באזוכען אין ניו יארק, נאר ער איז אים נאכגעלאפן ווי א הינגעריגער וואלף וואס זוכט דא צו נקמה נעמען אין די תלמידים פונעם ויואל משה, וועם דער נאר רופט אן "בעל דברי יואל".

דער אמת איז אז די נקמה געפילען וואס ר' אהרן האט אלע יארן געהאט קעגן די אידען וואס האבן זיך שטארק געהאלטן מיט'ן רבי'ן זי"ע, וועם זיינע שרייבערס האבן שפעטער א נאמען געגעבן די "עבודה זרה פון רעבע זעכרוינע לעווראכע", האט אין אים אלע יארן געברענט און האט אייביג געזאגט מתי יבוא לידי ואקיימנה, ער האט אסאך מאל דאס ארויסגעוויזן, אבער לאמיר נאר דערמאנען די פאר באקאנטע עפיזאדען:

דער בעלזער רב פון ירושלים איז א שוואגער מיט ר' אהרן זינט ר' אהרן האט חתונה געהאט, נישט מער געדאכט. קיין סאך נאנטע שייכות האבן זיי לכאורה נישט געהאט ווייל דער בעלזער בטבעו האט אים נישט געקענט סובל זיין אלס זיין נערנות מיט זיין טפשות פה און זיין שחצנות וואס האט געשטינקען פון גאות, וואס האט דערווייטערט יעדען בר דעת פון אים. אבער בשנת תש"מ ווען די מערכה פון סאטמאר מיט בעלז האט עקספלאדירט האט ר' אהרן שטארק אנגעפירט די מערכה קעגן בעלז, נישט ווייל עס האט אים וויי געטוהן דעם כבוד פון זיין פעטער ז"ל, נאר ווייל ער האט ליב געהאט דעם ביקס וואס שיסט באמבעס און זיין נאטור פון שלעכטקייט האט אים געשטיפט צו גיסן אויל צום פייער. למעשה האט ער די אלע יארן פון תש"מ בכלל נישט געהאט קיין שום מגע ומשא מיט דעם שוואגער, בערך אזוי ווי ער האט היינט מיט זיין שוואגער ר' חיים יושע וואס וואוינט א האלבע שעה אוועק פון אים און ער רעדט נישט מיט אים.

אבער ווי נאר זיין ברודער איז געווארן רב אין וויליאמסבורג, האט ער זיך א שיינעם טאג אויפגעהויבן און אריבערגעפארן קיין ארץ ישראל צו א שבע ברכות פון זיין שוואגער ר' מנחם ערנסטער. קיינער האט נישט געוויסט אז ער איז געפארן, און ווען מען האט געהערט האט קיינער נישט פארשטאנען פארוואס פלוצלינג נאך אזויפיל יאר וואס זיינע שוואגערס מאכן חתונה אין ארץ ישראל און קיינמאל איז ער נישט געפארן אפילו צו די חתונה, און דא פלוצלינג פארט ער אויף א שבע ברכות'ל. אבער ווען אלע צייטונגען פון ארץ ישראל האבן געהאט דעם באקאנטען בילד ווי ר' אהרן מיט די שיין געמאכטע פייקעלעך שטעלט זיך אויף און בייגט זיך איבער, צו געבן די הענט פאר'ן שוואגער דעם בעלזער רב האט יעדער פארשטאנען אז קיין אנדערע סיבה פאר זיין פארן קיין ארץ ישראל איז נישטא, אים אינטערסירט נישט קיין שוואגערס חתונה, און אודאי נישט קיין שבע ברכות, הונדערטער אזעלעכע שמחות האט ער פארפאסט אבער דא האט ער געוואלט "אריינרוקן אין זיבעטן ריפ" די שונאים און געוויזן פאר די וועלט אז נישט נאר מיין ברודער קען זיך איבערבעטן מיטן טאטעןס שונאים, איך קען אויך.

ווען ר' אהרן האט ווען נישט מורא אז דער בעלזער רב וועט אים טשעפענען, וואלט ער אים אויך באזוכט אין א"י. פארוואס נישט, מה דהוה הוה, און עס איז צייט עס זאל הערשען שלום אין אלע קרייזען און מען דארף נישט פירען קיין אלטע חשבונות. אבער וויבאלד דער בעלזער רב האט א היסטארי פון באצאלן רבית אויף אלע יארן וואס ער איז שולדיג, האט ר' אהרן מורא געהאט פון אים, און דעריבער איז דער באזוך נישט צושטאנד געקומען.

(פאר ווער עס איז נישט באקאנט. ר' אהרן האט פערזעליך גערעדט צו זיין שוואגער ראש חודש חשון תשס"ג דער טאג וואס ער האט חתונה געמאכט זיין יואליש אין ארמארי, ווען זיין טאטע איז נישט געקומען צו די חתונה, יענעם טאג איז ער געווען אין הויז פון ר' חיים לאקס ע"ה ווי ער האט אויפגענומען "לברך ולהתברך" און ער האט אנגערופן דעם שוואגער און זיך מזכיר געווען לרגל השמחה, און ער האט זיך אויפגעטוהן פאר ר' חיים יושע באב"ד און אינמיטן די חתונה האט ער אים אריינגעזאגט אין אויער איך האב היינט גערעדט מיט דיין רבי'ן.

נאך סוכות, חשון תשס"ז האט ר' אהרן אים נאכאמאל געקאלט און אים איינגעלאדענט צו זיין טאכטערס חתונה. ביי יענעם געשפרעך האט זיך דער בעלזער רב שוין נישט געקענט איינהאלטען און אים א טשעפע געטון, כדרכו, און אים געפרעגט: איז דאס ביי דיר דאס ערשטע קינד?... למעשה האט דער בעלזער געשיקט ביי יענע חתונה זיינע דיינים פון ניו יארק אלס א דעלעגאציע בשמו. און עס האט געהערשט א פרייד ביי אלע ארונים אז ר' אהרן לעבט שוין גוט מיט די גאנצע וועלט, א ריכטיגער רשכבה"ג.)

אויך מוז מען פארשטיין ר' אהרן פון די עירוב גערעדעכץ. עס איז דא ווייניג אזעלעכע קריגערישע מענטשען ווי ער, און מען זעט אז אויף וועם ער רעדט זיך נאר איין אז יענער איז נישט הונדערט פראצענט זיין ידיד, איז יענעמס בלוט הפקר פאר יעדען בחור, און עס איז איבריג נאכאמאל אראפצוברענגען יעדע מעשה זיינע פון די לעצטע דרייסיג יאר פון תש"מ ביז ר"ח אלול תשס"ט ביי די לוי' פון ר' עוזיאל פערלשטיין, ווייל דאס איז דאך באקאנט פאר אלעמען, נו פארוואס ווערט ער פון מאל צו מאל א איש השלום?

דער תירוץ איז אז עס איז נישט דא קיין "ר' אהרן המהודרת", עס איז נישטא קיין איש השלום, עס איז דא א קראנקהייט וואס דאס שטיפט אים צו דרוקען די אלע קרומע קנעפלעך – "עספערדזשערס סינדראם".

*

זייט ח"י סיון תשנ"ט ווען דער ברך משה האט ממנה געווען זיין זון ר' זלמן לייב אלס רב אויף די סאטמארע קהילה אין וויליאמסבורג האבען זיך אלע דייני הקהילה צוגעשטעלט צום נייעם רב (אויסער ר' געציל בערקאוויטש פון קרית יואל). אין וויליאמסבורג ר' ישראל חיים מנשה פריעדמאן, ר' זלמן לייב פילאפ, ר' שלמה לייב וויינבערגער, ר' חיים קלמן גוטמאן. אין ב"פ ר' חיים דוד כ"ץ און אין מאנטרעאל ר' משה מנחם טירנויער (נאר אויסגערעכנט די דיינים וואס האבען געדינט נאך פאר תשנ"ט).

עס איז נישטא איין קהילה אויף דער וועלט וואס פארמאגט אזעלעכע ריזן אין תורה און עבודה אין זייער קהילה. אלע פון זיי זענען גאונים אדירים, צדיקים און עובדי ה' מפורסמים. קיין איינע פון די דיינים לעבען נישט קיין פשוט לעבען. אלע פון זיי זענען ראוי צו נעמען קוויטלעך פון אידען. אלע מיט א אויסערגעווענליך אצילות, נשואי פנים, און קענען די תורה דורך און אדורך.

אינטרעסאנט טאקע, אבער אלע האבען זיך גלייך צוגעשטעלט גלייך צום נייעם רב. און נישט נאך זיך צוגעשטעלט, נאר זיי זענען געטריי פאר אים, זיי זעען אין אים א רב וואס איז ראוי צו פירען סאטמאר און ער איז פאר זיי כמים פנים אל פנים, געטריי און האלט זייער דעת תורה, ווי א רב דארף זיך פירען.

די אמתע סיבה פארוואס זיי אלע האבען זיך צוגעשטעלט צו ר' זלמן לייב איז ווייל זיי האבען אלע יארען געציטערט וואס וועט זיין מיט סאטמאר ווען דער "עספערדזשערס סינדראם" ר' אהרן וועט איבערנעמען, און רוח הקודש הופיע בבית מדרשם, זיי האבען געזען מיט זייערער ווייט זעענדע אויגען וויאזוי ער פירט זיך נאך היינט אויף. (מען האט נישט געדארפט קיין רוח הקודש עס איז גענוג געווען צו קוקען זיין הנהגה פון תש"מ ביז תשנ"ט.) און דעריבער איז צו זייער שמחה ח"י סיון תשנ"ט נישט געווען קיין גרעניץ. זיי האבען דאס אלע אפען געזאגט.

קומט דער בלאט וואס איז דאך ר' אהרןס מעדעצין פון וואס ער האלט זיך ביים חיות, און מוז דאך עפעס שרייבען פארוואס אזעלעכע תורה ריזען, די סמעטענע פון סאטמאר, האבען זיך אינגאנצען צוגעשטעלט צום נייעם רב, איז שמואל ווידער ארויף געקומען מיט א ספין: די אלע דיינים האבן מורא געהאט פאר ר' אהרן ווייל זיי האבען געוויסט אז מיט ר' אהרן וועלען זיי האבען א שווער פעלד צו פירען אייגענע רעביסטעוועס; ר' אהרן איז א תקיף, א לידער, א פירער, און מיט אים קען מען נישט מאכען קיין מאנקי ביזנעס. ווען ער וואלט געווארען רבי, וואלטען אלע דיינים געמוזט קומען צו די טישען, קומען צו יעדע דאווענען, און זיי וואלטען זיך נישט געקענט פירען אייגענע מלוכות. און דערפאר האבען זיי זיך צוגעשטעלט צום נייעם רב.

אבער עס איז דורך עטליכע יאר, האט דער מעדעצין אויפגעהערט צו ארבעטען אויף ר' אהרן. האבען זיי געמוזט אנהייבען שרייבען מער בייסיג און צוביסלעך אפען שרייבען קעגען די לאנגיעריגע רבנים און דיינים. און דא איז געווארען א פראבלעם אז ר' אהרן האט אויפגענומען דיינים ווי שלום לאנדא, שנעבאלג, בערענשטיין, מיטעלמאן, מענטשען בלי פנים ובלי שם. מוז מען זיך א עצה געבען ווי אזוי מען פארפירט די מאסען אז נישט ר' אהרן איז דער פראבלעם נאר די דיינים און די רבנים.

זיי האבען אנגעהויבען צוביסלעך גראב שרייבען אויף די דיינים. יעדער פון די דיינים האט באקומען א צונאמען. בכלל זענען די ארונים זייער נאנט אדוק ומקושר מיט צונעמען. זיי האלטען אז ווען איינער באקומט פון זיי א צונאמען, איז דאס ווי א "קמיע" און יענער איז דערנאך. ביי זיי איז א צונאמען אלעמאל די ריכטיגע עצה. ביי יעדע פראבלעם וואס זיי האבען מיט סיי וועמען, ווערט באשלאסען א צונאמען, און אויטאמאטיש איז אויס פראבלעם. ווען ר' זלמן לייב איז געווארען רב אין סאטמאר וויליאמסבורג, האט ער גלייך צובאקומען א צונאמען "זאלי" און פערטיג.

לכאורה איז געווען דער פלאן פון די סארט קראנקע עלעמענטען אז גלייך ווען ער באקומט דעם צונאמען, גיט ער אלעס צוריק פאר ר' אהרן וואס וועט צוריק ווערען "רב הצעיר ורב דקהילות קדושות די בכל אתר ואתר". זיי איז נישט איינגעפאלען אז צומארגענס פון דעם זינלאזען כינוי שם, וועלען ר' זלמן לייבס חסידים געבען א צונאמען פאר ר' אהרן דינן. דאס אז ווער עס האט אמאל געטראגען דעם נאמען "חסיד" וועט היינט הייסען "ארוני". עס איז פשוט זיי נישט בייגעפאלען, ווייל ביי זיי רעכענט מען איינס מיט איינס א חלה-דעקל.

יעדער דיין און רב האט פון שמואל ווידער, באקומען עווענטועל א צונאמען, און מיט די צונעמען באנוצען זיך אלע ארונים. אנגעפאנגען פון "כסיל הערש" ביז "מיני מעידאף", און אזוי לעבען זיי אלע, אז נאכן צונאמען, זענען אלע "שונאים" דערנאך. דאס זעלבע קענען זיי טאן מיט בנינים. לאכטס נישט, ווייל עס איז בכלל נישט לאכעדיג. דער ביהמ"ד "ויואל משה" אין קרית יואל האט באקומען דעם צונאמען "סאסמאן", דער ביהמ"ד החדש אויף ראסס קאר. בעדפארד, האט באקומען דעם צונאמען "ביעם פלאזא" וכהנה וכהנה.

 אט למשל ווען ר' זלמן לייב וואלט אויך געליטען אויף "עספערדזשערס סינדראם" און נישט געקענט לעבען מיט רעאליטעט, וואלטען זיינע מענטשען געגעבען א צונאמען אויף ר' אהרןס הויז (אלע זיינע הייזער די בעל אתר ואתר) "נארן הויז", און מיר וואלטען אויך געגעבען א צונאמען פארן דיין פון קרית יואל, "געצעלע", און מיר וואלטען זיך אויך געשוואורן אז זיינע אלע מענטשען זענען ווי פארשווינדען אין וואסער, ס'טייטש, זיי האבען דאך שוין א צונאמען... אבער ב"ה געזונטע מענטשען לעבען נישט אין דמיונות און געזונטע מענשטען ווייסען אז איינס מיט איינס איז צוויי, דעריבער מאכען נישט געזונטע מענטשען אזעלעכע קראנקע שריט אויף יעדע טריט.

צוריק צו די דיינים. אלע דיינים האבען באקומען נארישע צונעמען און זיי ווערען אין בלאט אראפגעריסען ווי זיי וואלטען ווען געווען אלישע האראוויטץ צו שמואל ווידער. דאס אז די אלע יונגעלייט זענען געבוירען געווארען דורך זייער פסקים, דאס אז זייערע עלטערען האבען זיך נישט גערירט אן די דיינים, איז נישט עפעס וואס מאכט אויס ביי די סארט אומרעאליסטישע מענטשען. און ווידער אמאל איז ביי זיי – איינס מיט איינס א חלה-דעקל.

*

איינע פון די הויפט פראבלעמען מיט "עספערדזשערס סינדראם" איז, דאס שווערקייט בנוגע זיך צוזאם לעבען מיט סיי וועמען. מער פון אלעם ליידט אבער, פארשטייט זיך, די אייגענע משפחה. א "עספערדזשערס סינדראם" ליידענדער האט נישט קיין געפילען צו קינדער, פרוי און עלטערען, ווי אלע נארמאלע מענטשען. און דאס האט זיך באשיינפערלעך ארויסגעוויזען ביי אונזער ר' אהרן במשך די יארן תשנ"ט-תשס"ו.

עס איז זיכער נישט געווען קיינמאל אין די היסטאריע פון ערליכע אידען אז א איד האט זיך אזוי אויפגעפירט צו זיין אלטען טאטען. אפגערעדט ווען דער טאטע איז געווען אז רבן של ישראל און נאך מער אפגערעדט ווען דער זון איז געווען א רב ביי פרומע אידען. עס קען נישט זיין אזאנס ווייל דאס ווארט ערליך ניצט מען נאר אויף א ערליכען, און א ערליכער איד קען דאך נישט עובר זיין אויף כיבוד אב ואם און אוודאי און אוודאי נישט אויף אזא פארנעם.

איך וועל נישט אייך קומען פארציילען אז ר' אהרן האט אליין געשריבען די אלע הונדערטער חוזק ארטיקלעך אויף זיין טאטען אין בלאט במשך די יארען, אדער אריינגעלייגט א בילד אין בלאט פון זיין טאטען און אראפגענומען פונעם בילד די האלבע בארד; איך וועל אייך נישט פארקויפען אז ר' אהרן האט פארשפרייט פאר די גאנצע וועלט זיין טאטענס "מעדעצין ליסטע" וואס מען האט "דערווישט" פון א דראג סטאר. איך וועל אייך אויך נישט פארציילען אז ר' אהרן האט אפגעשריבען די שווערע טויזענטער אומבאשרייבליכע חוזק תגובות אויף זיין טאטענס חשבון, אין הייד פארק. איך וועל אייך אויך נישט פארקויפען אז ר' אהרן איז פערזענליך געזעצען ביים לעצטען "אלף שמות" אין קאנעטיקוט, ווען דער ברך משה איז שוין געווען אין שפיטאל, פון ווי ער איז שוין נישט אהיימגעקומען, און צוגעקוקט ווי די "חסידים" זיצען און מאכען חוזק פון זייער רבין. ער איז נישט געווען ביי דעם אפגעריסנעם באל, ווען די "עספערדזשערס סינדראם-חסידים" האבען קודם געזאגט "צערעמאניאליש" תהלים פארן רבינס געזונט און צוויי מינוט נאכדעם געוויזן א פילם ווי דער רבי, פארוועמענס געזונט זיי האבען פאר צוויי מינוט צוריק "איינגעריסען", ווייסט נישט וואס טוט זיך מיט זיך.

אבער איך וועל אייך יא קומען דא פארציילען אז די אלע אויבען דערמאנטע און פיל פיל מער, איז אפגעטאן געווארען דורך זיינע מענטשן מיט זיין וויסען. און נישט נאר האט ער נישט מוחה געווען, נאר ער האט דאס געוואלט. ער האט אלעס אלעס מיט געהאלטען און ער איז נישט אראפ פון זינען פון די אלע שרעקליכע חוזק, השפלה, געמיינהייטען וואס זיינע מענטשען האבען אפגעטאן פארן ברך משה. זיי האבען איבערגעדרייט די טישען יעדעס מאל ווען דער ברך משה האט געפירט טיש זייט תשנ"ט, זיי האבען געשריגען אויפן ברך משה ווען ער איז ארויף אויפן ארון קודש זאגען גוט שבת, זיי האבען אים געשטויסען פיזיש און צובלוטיגט אין קרית יואל זומער תשנ"ט, זיי האבען געשיינט "לעיזער פוינטערס" ביים טיש פירען ל"ג בעומר תשנ"ט אין קרית יואל.

דאס איז אויסער די הונדערטער בזיון ארטיקלעך אויפן העכסטען פארנעם וואס איז געשריבען געווארען פון "חסידים" וואס זענען ברוגז אז "שונאים" קומען צוריק און האבען א רב וועם זיי גלייכען שטארק. זיי האבען בלויז געמיינט די כבוד פון רבין, זיי האבען בלויז געוואלט ארויס ברענגען וואס די משמשים טוען, נו וואס זענען זיי שולדיג אז די משמשים זענען מבזה.

קלוגע מענטשען ווייסען אז אויף יעדע אקט פון א מענטש, גוט צו שלעכט, זענען דא קאנסעקווענצען. עס איז דא גוטע און שלעכטע קאנסענקווענצען. איינער וואס האט דעם קאפ אויפן פלאץ, א חכם הרואה את הנולד ווייסט זיך צו היטען פון נישט גוטע טאהטן ווייל עס וועט זיין קאנסעקווענצען וואס וועט אים נישט לוינען. א כעסן למשל, ווען ער ווערט אין כעס און ער פארלירט זיך, באצאלט טאטע געלט נאך זיין בארואיגונג. ער האט אין זיין כעס פארשעמט זיין פרוי צו סתם מענטשען, ווערט ער נאך זיין כעס אזוי דערנידערט ביי זיך אז דאס ברענגט אים צו דיפרעסיע ממש. ער וועט אלעס אין דער וועלט טאן צו איבערבעטען די וועם ער האט פארשעמט און בעוולהט אין זיין אומקאנטראלירטע צייט. און דא קען מען רעדען פון א קלוגען און באזעצענעם מענטש, אבער וויבאלד ער איז א כעסן ווערט ער אין יענער מינוט א גאסען משוגענער וואס האט קיין טראפ שכל נישט. אלענפאלס, א מענטש מוז קענען אויסרעכענען פאר יעדע זאך, וואס זענען די קאנסעקווענצען וואס וועט ארויסקומען נאך די אקט.

א מנהיג פון קהילה, א רבי פאר חסידים (מען רעדט דא פון היינטיגע רבנים און רביס, נישט פון די אמאליגע קדושים וטהורים), מוזען האבען מערערע מענטשען ארום זיך, וואס זאלען אים אלעמאל געבען גוטע ראט און הדרכה, ווייל אויב ער באנארישט זיך, זענען די קאנסעקווענצען פיל פאכיג מער. א מנהיג פון א קהילה מוז האבען די יכולת פאראויסצוזען מיט זיינע פליישיגע אויגען און פראבירען אלעמאל אז עס זאל זיין אויסגעהאלטען מענטשליך און אוודאי ע"פ תורה, ווייל אויב נישט וועלען די קאנסעקווענצען זיין פיל שווערער ווי פאר סתם א מענטש.

איצט וועלען מיר אפירנעמען אונזער ר' אהרן און א באטראכט געבען וויאזוי ער האט געטון זיינע אקציעס און ווי אזוי ער האט געטראכט פון פאראויס אויב ער האט בכלל געטראכט. און וויאזוי זיין ארומיגע האבען אים געראטען, און וואס זענען געווען די קאנסעקווענצען, וואס א טייל דערפון זענען נאך אינמיטען זיך אויסשפילען.

איך וועל נעמען פינף הויפט געשעענישען וואס זענען פארלאפען זינט תש"ס ביז תש"ע און מיר וועלען מיט פארגערעסערונגס ברילען זיי גוט באטראכטען, און דורך דעם וועלן מיר זען ווי קראנקהאפטיג ר' אהרן און זיינע אלע פארטיי מעמבערס זענען. די פינף זענען נאר וואס איך האב אויסגעוועלט אבער עס זענען פארהאן עפיזאדען אין די הונדערטער.

די עפיזאדען צייגען אז דער ר' אהרן קען נישט פאראויס זען מער ווי פינף אדער זעקס אינטשעס אין פראנט פון זיינע אויגען גלעזער. עס ווייזט אז זיין קהילה פירט זיך אן קיין קוואליפיצירטע הנהגה, אן קיין שום פראקטישקייט, אן קיין לאגיק, און אפגערעדט פון תורה ושו"ע. איך רעד פון גשמיותדיגע קוואליפיקאציעס, פון שכל וואס א זעכציג יעריגער מענטש דארף נארמאלערהייט פארמאגען און ער האט עס נישט. און אויך וועלען די פינף עפיזאדען צייגען אז אלע זיינע ארומיגע זענען געשלאגען מיט די זעלבע מחלה ווי ער, און ביי אלע זיינע מענשטען ווערט גערעכענט איינס מיט איינס – א חלה-דעקל.

די פינף זענען:

1)    רופען אין קארט די קהילה אין וו"ב תשס"א

2)    אינוואדירען דאס גרויסע סאטמאר ביהמ"ד תשס"ה

3)    רופען זיין טאטען אין קארט תשס"ה

4)    אינוואדירען דאס גרויסע סאטמאר ביהמ"ד תשס"ו

5)    נישט לאזען מקבר זיין ר' עוזיאל פערלשטיין תשס"ט

איצט לאמיר אנהייבען מיט נומער איינס: רופען אין קארט די קהילה אין וו"ב תשס"א

אויבען אויף איז געווען די געשיכטע אז ר' אהרןס מענטשען האבען גערופען צו דין תורה ר' זלמן לייבס קהילה צו נאווארדאקער בי"ד וואס באשטייט פון כולל יונגעלייט אין פלעטבוש. די קהילה האט צוריקגענטפערט אויף די הזמנה אז זיי ווילען גיין צו דין תורה ביי זייערע דיינים, אזוי ווי די קהילה פון ר' אהרן האט במשך די אלע יארען געענטפערט פאר אנדערע וואס האבען זיי גערופען צו דין תורה. און אזוי האט אויך געשריבען א פסק הלכה דער ראב"ד פון ירושלים רבי ישראל יעקב פישער אז נאר די דייני הקהילה קענען אויף דעם פסקענען. די קהלה האבן פארגעשלאגן לפנים משורת הדין נאך דריי בתי דינים כדת של תורה. עס איז געגאנגען אהין און צוריק ביז ר' אהרןס מענטשען האבען באקומען פון דעם מזכיר הבי"ד א רשות צו קענען מעקל זיין די קהילה אין גויאישען געריכט. דער היתר צו מעקל זיין אין גויאישן געריכט האט דער ליטווישער בי"ד געבויט אויף א פסק פון ר' משה פיינשטיין.

אבער אנשטאט צו מעקל זיין קהל יטב לב, האבען ר' אהרןס מענטשען אריינגעטראגען דעם גאנצען סכסוך אין סטעיט סופרים קארט אין ברוקלין. דינסטאג פ' עקב תשס"א האבען זיי אריינגעגעבען פאפירען אין געריכט אז דער געריכט זאל קודם לעגאל מעקל זיין (פארפרירען), דאס טייטש א "טי.אר.או." אויף "אלע" נכסים פון סאטמאר וויליאמסבורג, די צענטראלע מוסדות, די קהילה, די מצה בעקעריי, דער בוטשער, דער גמ"ח, די קעמפס, און די מוסדות פון ארץ ישראל מוסדות יטב לב קרית ויואל משה, און נאך. אבער אויך האבען זיי אריינגעלייגט פריוואטע מענטשען אויך. און אויך האבען זיי פארלאנגט פון געריכט אז דער געריכט זאל אריין לייגען דריי מענטשען פון יעדע זייט אויף די אלע אינסטיטוציעס.

ר' אהרן איז געווארען פארטרעטען אין געריכט דורך א אדוואקאט "ראווי באטרא", און דער ריכטער "ריינאלד מעיסאן" האט אלע "זיינע" פארלאנגען גלייך נאך געגעבען. עס איז ארויסגעגעבען א לעגאלער עיקול פאר אלע בענק פון בערך דרייסיג אינסטיטוציעס און פריוואטע ביזנעסער אז אלע פארמעגענס זענען פארפרוירען ביז דער געריכט וועט אויסהערען ביידע זייטען. עס האט געדארפט בלייבן אין געהיים ווי לענגער, כדי ר' אהרןס מענטשען זאלען מאנטאג פ' ראה אינדערפרי פלוצלונג קענען געבען א פארכאפ די מאכט מיט א געריכט ארדער.

דערווייל איז די קהילה געוואר געווארען גלייך און געלאפען צום אפעלאט געריכט, וואו זיי האבען פרייטאג פ' עקב אין א עמערדשענסי סעסיע גלייך ארויסגעווארפען דאס מערסטע טייל פון דעם עיקול און געשטעלט די קהילה צו ווייטער ווערען געפירט דורך דעם רב'ס מענטשן אבער אין סטאטס קווא באסיס. דאס הייסט אז ביז דער געריכט וועט אנדערש באשליסען זאלען זיי אנפירען מיט די קהילה.

און דער געריכט האט געגעבען א דאטום פארן קומענדיגען געריכט אויף דעם קומענדיגען מאנטאג פ' ראה. מאנטאג איז דער גאנצער קעיס איבערגענומען געווארען דורך דעם ריכטער "מעלווין באראש" יר"ה.

גלייך נאכן אריינגיין אין געריכט האט דער נאווארדיקער בי"ד ארויסגעגעבען א בריוו אז אזוי ווי די ארונים האבען זיי נישט געפאלגט מיט פארלאנגען בלויז א עיקול, נאר אריינגעטראגען דעם גאנצען סכסוך אין געריכט שלא ברשות בי"ד, דעריבער ציען זיי זיך צוריק, ידם מסולקת, פון די דין תורה.

תוקן על ידי מנהל_שני ב- 02/10/2009 6:21:12