αωεπδ ξδχεγ δτπιξι αψεα διωιαεϊ δφιεπιεϊΞγϊιεϊ, ων πωξψ δλιπει "δψα" μψΰι"δ χεχ, ςξιγϊε ωμ δψα ΰδψο μιλθπωθιιο, ηϊπε ωμ δψα ιερσ γα ρεμεαιιφ'ιχ (μδμο: δβψι"γ), αψΰωεϊ ιωιαϊ δψ ςφιεο δαιΰδ μλκ ωαιωιαδ τςξιν ψαεϊ δλιπει λεεο γεεχΰ λμτι δψα ρεμεαιιφ'ιχ.
αΰεϊν ιξιν, αωπεϊ δωαςιν εδωξεπιν, ϊεψϊε ωμ δβψι"γ διιϊδ λρτψ δηϊεν αςιπι δφιαεψ διωψΰμι. μαγ ξξΰξψιν αεγγιν, ερτψι "ςμ δϊωεαδ" ε"αρεγ διηιγ εδιηγ" (τψι ξτςμε εςψιλϊε ωμ γεγι δξπεη, δψα τψετ' τπηρ τμΰι), πεϊψ ψεα ϊεψϊε ωμ δβψι"γ ςμεν, ετψθ μχεξυ ηεχψι ξηωαϊ ιωψΰμ λξςθ μΰ πμξγδ.
δψα ιερσ γα ρεμεαιιφ'ιχ ατβιωδ ςν πωιΰ δξγιπδ ιφηχ παεο ααιϊε ααερθεο, 1983. φιμεν: ιςχα ρςψ, μς"ξαημεσ ληφι ιεαμ ωπιν ξΰζ τθιψϊ δβψι"γ, ημ ξδτκ ωμ ξξω αςπιιο ζδ. ςωψεϊ ρτψιν ξϊεψϊε, αμξγπεϊ εαξηωαδ, ψαιν ξδν ρτψι ξχεψ εημχν χεαφι ξΰξψιν ερτψιν ξςεαγιν, δετιςε εδετφε αψααεϊ ςεϊχιν εςεγ διγ πθειδ. ημχ βγεμ μξδτκ ζδ ιω μζχεσ μξτςμ δξψωιν ωμ ηαεψϊ "ξΰεφψ δψα", ωαζλεϊε δεμλιν επγτριν ξςϊ μςϊ λϊαιν ηγωιν ωμ δψα ωδιε ρτεπιν ςγ λδ αλϊαι ιγ.
ξτμιΰ λλμ ωιδιδ, βν αημεσ ωπεϊ γεψ ξΰζ τθιψϊε, θψν πλϊα ηιαεψ αιεβψτι ξχισ ςμιε. τψχιν ωεπιν, ψαιν ξδν ΰπχγεθμιιν ΰε αςμι ΰετι δρτγι, πλϊαε αιγι ϊμξιγιε δξεαδχιν (γεβξϊ δψα ΰδψο ψχτϊ), ΰκ ςγιιο ηρψιν ΰπε αιεβψτιδ ψΰειδ μωξδ.
ΰϊβψ ξηωαϊι εμιξεγι
δωτς δςφεν ωμ ξωπϊ δβψι"γ ΰιπε ξχμ ςμ δμεξγ δψβιμ ΰϊ δςιεο αξωπϊε δςξεχδ, εμΰ ψχ αωμ διχτε. δλϊαιν δμξγπιιν, αεεγΰι ΰμδ ωπλϊαε αψΰωιϊ ηιιε ωμ δβψι"γ, ξπερηιν μψεα α"μιωπΰ γψαπο", μωεο ηλξιν ωψχ ϊμξιγι ηλξιν δαχιΰιν αψζι δρεβιεϊ δςξεχεϊ ιελμε μδμκ αδο λαπι αιϊ.
δλϊαιν δδβεϊιιν λϊεαιν μΰ ΰηϊ αωτϊε δτιεθιϊ δςωιψδ εδξιεηγϊ ωμ δψα, ψεειιν αψςιεπεϊ τιμερετιιν ςξεχιν, ελϊεαιν αμωεο ωξεαπϊ (εΰεμι ξιεςγϊ) αςιχψ μξιθιαι μλϊ αςεμν δδβεϊ. περισ μλκ ΰϊ δγιΰμχθιχδ εδξεψλαεϊ ωξμεεϊ ΰϊ ξωπϊ δβψι"γ εξΰτιιπεϊ ΰεϊδ, εδψι μπε ΰϊβψ ξηωαϊι εμιξεγι ωμ ξξω.
εθψν γιαψπε αϊαιςϊε ωμ δβψι"γ "ΰιω δΰξϊ" ξδΰγν αο ιξιπε, ειδεγι ξχμ εηεξψ, μΰ μδρϊτχ αγϊ, αιδγεϊ εαδμλδ ρλψιπιϊ, εψεγδ, ξϊχϊχδ, ΰμΰ μδλιψ βν αφγγιν δ"τηεϊ πςιξιν" ωξμεειν ΰιω γϊ ΰξιϊι: αγιγεϊ, ραμ, ιιρεψιν. απιρεηε δΰπβμι ωμ δψα διδ θξεο βν ηιγεγ "μωεο πετμ ςμ μωεο": Religion is not Paradise but Paradox, εαξιμιν τωεθεϊ αςαψιϊ: αςιπι δβψι"γ, δγϊ αλμμ εϊεψϊ ιωψΰμ ατψθ ΰιπο βο ςγο, ΰζεψ πεηεϊ ΰε ξχεψ μαιγεψ εδπΰδ, ΰμΰ ςιξεϊ ξΗϊξιγ, ξηειαεϊ, ΰϊβψιν, ιςγιν ειιςεγιν. μΰ δψξεπιδ, ωχθ εωμεεδ, ΰμΰ ξϊη επιβεγ.
αξωκ δωπιν, μψαεϊ αΰμδ διξιν, δετιςε μΰ ξςθ ρτψιν, αςιχψ ΰρετεϊ ξΰξψιν, ωαιχωε μδπδιψ ΰϊ ϊεψϊ δβψι"γ εμδπβιωδ μφιαεψ δψηα. ΰκ ψχ ξςθιν ξδν, ΰν αλμμ, ςεωιν ζΰϊ αΰετο ργεψ, ωιθϊι εαδιψ λξε δρτψ ωμτπιπε. μξςο δρψ ρτχ πγβιω ωαδιψεϊε ωμ δρτψ μΰ αΰδ ςμ ηωαεο ΰιλεϊε εηγεϊ ϊεαπεϊιε.
δξημδ δεϊιψδ ηεϊν
δξηαψ, δψα ψΰεαο φιβμψ, δεΰ αο αιϊ αϊεψϊ δβψι"γ, εξψλζ ξζδ ωπιν ψαεϊ ΰϊ ξτςμ δεφΰϊ δηιαεψιν ξϊεψϊ δψα, ωςγιιο πεϊψε αλϊαι ιγ εςμ βαι χμθεϊ ωξς, μΰεψ ςεμν. μφγ ζΰϊ ξμξγ δψα φιβμψ αξωκ ωπιν ψαεϊ ΰϊ ξωπϊ δβψι"γ αξρβψεϊ ωεπεϊ, δο αξρβψϊ "αιϊ δξγψω δεειψθεΰμι" ωμ ιωιαϊ δψ ςφιεο, δο αξρβψεϊ ηιπελιεϊ ωεπεϊ.
ρτψε "ςεζ εςπεεδ", τεϊη φεδψ ηωεα αιεϊψ μϊεψϊε ωμ δψα ρεμεαιιφ'ιχ. δεΰ αεηο αΰετο ξςξιχ πεωΰιν ωεπιν εξβεεπιν αξωπϊ δψα, ξωπδ ωηαχδ ζψεςεϊ ςεμν: δμλδ ετιμερετιδ, ϊεψδ εϊτιμδ, ηιπεκ εχδιμδ, ιηιγ εξωτηδ, ωεΰδ εξγιπϊ ιωψΰμ, πφψεϊ επαεΰδ, εςεγ λδπδ ελδπδ. ελμ ζΰϊ αΰετο αδιψ λκ ωβν ξι ωΰιπε αχι αλϊαι δψα ιελμ μξφεΰ ΰϊ γψλε αδν.
αχιΰεϊε ωμ δξηαψ εςιπε δηγδ πιλψεϊ ΰτιμε ατψχ δξαεΰ, δ"θλπι" μλΰεψδ, ωαε δεΰ ρεχψ ΰϊ ϊεμγεϊ δβψι"γ. ΰβα διμελε ξςιψ δψα φιβμψ ςμ δωτςϊ δαιεβψτιδ δΰιωιϊ ωμ δψα ςμ ξωπϊε. λκ μξωμ δεΰ ξςιψ ωξημϊ δρψθο ωςξδ πΰμυ δβψι"γ μδϊξεγγ αωπεϊ δωιωιν, ωδλϊδ ΰεϊε εΰϊ ψςιιϊε δΰδεαδ θεπιδ, δεϊιψδ ηεϊν ςμ ϊεψϊε. ξλΰο εΰιμκ δημ ξγαψ ιεϊψ ειεϊψ ςμ τβιςεϊε ωμ δΰγν εηερψ δΰεπιν ωμε, εδημ ξαμιθ ξεθιαιν ωμ ςπεεδ, λιωμεο, φξφεν εϊμεϊ δΰγν ααεψΰε.
ξλΰο εΰιμκ ξτμιβ δψα φιβμψ μξηεζεϊ ωεπιν αξωπϊ δψα, εαιπιδν ξχεξε ωμ ΰιω δΰξεπδ αςεμν δξεγψπι, ξςξγδ εϊτχιγδ ωμ δχδιμδ, ϊεψϊ δΰγν εηιι δξωτηδ, ξχεξδ ωμ ξγιπϊ ιωψΰμ, ξωξςεϊ δδμλδ εδϊτιμδ αςιγο δξεγψπι εςεγ.
αηιπϊ δπεωΰιν δωεπιν πςωιϊ ξϊεκ πχεγϊ ξαθ λεμμϊ, ϊεκ ωιεθ ξϊξιγ αηιαεψιε δωεπιν ωμ δβψι"γ εδαΰϊν ΰμ ξχεν ΰηγ. εδλεμ αωτδ αψεψδ επςιξδ, ωδετλϊ βν ρεβιεϊ δβεϊιϊ ςξεχεϊ ξπι ιν μθχρθ χψιΰ εαψεψ βν μχεψΰ αο ιξιπε ωΰιπε ξεψβμ αρτψι τιμερετιδ.
ξθας δγαψιν, δρτψ ΰιπε ξχισ ΰϊ λμμ ξωπϊε ωμ δβψι"γ. δεΰ ξπϊη ΰϊ δλϊαιν δξψλζιιν, γεβξϊ "ΰιω δΰξεπδ δαεγγ" ε"ΰιω δδμλδ", ωδιε μΰαπι γψκ αεμθεϊ αξωπϊε. αγψλε δγιγχθιϊ, ξςωδ ιγι τγβεβΞΰξο, ξφιβ δψα φιβμψ αψΰω λμ τψχ ΰϊ πεωΰιε δξψλζιιν, εξπδιψ ΰϊ δξδμκ δξηωαϊι ωςωδ δψα αγψκ πιϊεηε ΰεϊν. λμ ζΰϊ ϊεκ δωεεΰδ μξχεξεϊ ΰηψιν αλϊαι δβψι"γ εμξωπϊν ωμ δεβιν ΰηψιν, λβεο δδωεεΰδ δξψϊχϊ αιο ϊεψϊ δϊωεαδ ωμ δβψι"γ μζε ωμ δψΰι"δ χεχ.
δρϊιιβεϊ ξθχρι ιεν δςφξΰεϊ
δβψι"γ δβγιψ ΰϊ ςφξε μΰ τςν λ"ξμξγ", ξωμ διδ ξμξγ γψγχι α"ηγψ" εμΰ ψαο ωμ λμ απι δβεμδ ωςωψεϊ ΰμτιν φξΰε μωξς ξεφΰ τιε. λτι ωξψΰδ δψα φιβμψ, μΰ διδ λΰο αιθει ωμ ςπεεδ ξζειτϊ, ΰμΰ ϊτιρϊ ςεμν. δβψι"γ ψΰδ ΰϊ ϊτχιγ δψα, αψΰω εαψΰωεπδ, λξηπκ εξμξγ ϊεψδ δξιγαχ αγψλι χεπε, "δξμξγ ϊεψδ μςξε ιωψΰμ". τριχϊ δδμλδ, δρξλϊ ξΰεϊ ψαπιν εςψιλϊ ηετεϊ εδμεειεϊ μΰ διε ΰμΰ απεϊ μεειδ μςιρεχ δςιχψι: μιξεγ ϊεψδ εδψαφϊδ.
αρετε ωμ λμ τψχ δερισ δψα φιβμψ δτπιεϊ "μςιεο περσ", εδξαχω μδςξιχ αϊεψϊ δβψι"γ ιξφΰ αδο ςπιιο ψα. βν δξτϊηεϊ δξφειπιν εδξτεψθιν ωαρεσ δρτψ ςωειιν μτϊεη ωςψιν ψαιν μξαχωιν μδϊψων ξδιχσ δβεϊε ωμ δβψι"γ εμαηεο πεωΰ ξρειν ωμδ.
μφγ δςεξχ δμξγπι εδδβεϊι, ιξφΰ δξςιιο αρτψ δηγω ςιεο ξςξιχ αρεβιεϊ ωμδο δωμλδ ψαϊ ηωιαεϊ βν μςπιιπι γιεξΰ, λΰο εςλωιε. λκ, μξωμ, δρϊιιβεϊε δπηψφϊ ξςψιλϊ ωιπειιν αργψι αιϊ δλπρϊ, ηιγεω θχρι ϊτιμδ "ξςιοΞγϊιιν", μψαεϊ λΰμδ ωδελπε μλαεγ ιεν δςφξΰεϊ! εςξγϊε δωμιμιϊ – ωΰιπδ ψεεηϊ αηεβιν ψαπιιν απι ιξιπε – λμτι δπιριεο μλτεϊ πεψξεϊ γϊιεϊ αΰξφςεϊ ηχιχδ, ΰε δΰεθεπεξιδ δψηαδ ιηριϊ ωξςπιχ δψα μϊμξιγ αιηρ μξεψιε εψαεϊιε.
ιηρε ωμ δβψι"γ μξγιπϊ ιωψΰμ, ΰι ςμιιϊε μΰψυ ιωψΰμ μξψεϊ διεϊε ξπδιβ δφιεπεϊ δγϊιϊ αφτεο ΰξψιχδ εδιξπςεϊε ΰτιμε ξαιχεψ χφψ ξεςγ αΰψυ δχεγω, αγεξδ μιγιγε δΰγξε"ψ ξμεααιυ', δο ξο δρεβιεϊ δξψϊχεϊ, δςγιπεϊ εδξεψλαεϊ αϊεψϊ δβψι"γ. εβν μδο πιϊο ξχεν ψΰει εηωεα αρτψ δηγω ωμτπιπε.
αδχωψ ζδ ιω μζλεψ λι ηευ ξαιχεψ χφψ αωπϊ 1935 ςϊ αιχω μδϊξεγγ ςμ λδεπϊ ψαπεϊ δςιψ ϊμ ΰαια – ωαξδμλε πτβω βν ςν δψΰι"δ χεχ, ωδιδ λαψ αςψεα ιξιε, εδςαιψ ωιςεψ αιωιαϊ "ξψλζ δψα" – μΰ ηζψ δψα ξςεμν μιωψΰμ. ζΰϊ ςμ ΰσ ωαϊε, ηϊπε δψα μιλθπωθιιο επλγιε βψε αδ.
μξεϊψ μεξψ ωΰεϊδ ΰξιψδ ωβψϊιϊ – ωδγιδ πωξςιν διθα βν αρτψ ωμτπιπε – εμτιδ "γΰβϊε μχδιμϊ ιδεγι ΰψδ"α" διΰ ωδαιΰδ ΰεϊε μδιξπς ξςμιιδ μΰψυ ΰιπδ ιλεμδ μδραιψ ΰϊ διξπςεϊε δςχαιϊ ξαιχεψ αδ. μιξιν δεφςε μδιξπςεϊ ζε βν πιξεχιν δμλϊιιν ωμτιδν ΰν ιβις μΰψυ ιιΰρψ ςμιε μςζεα ΰεϊδ, ΰκ γεξδ ωαςπιιο ζδ ςγιιο ψα δρϊεν ςμ δβμει. γεξδ ωξλΰο πβζψ βν ιηρε μβεμδ, εΰι ωμιμϊε δπηψφϊ ΰεϊδ.
γηιιδ ωμ τπιιϊ αοΞβεψιεο
λτι ωξϊΰψ βν δξηαψ, αφςιψεϊε πξπδ δβψι"γ ςν ηαψι "ΰβεγϊ ιωψΰμ", ΰκ μιξιν ωιπδ λιεεο εδιδ μπωιΰ "δξζψηι". ηιαεψε "χεμ γεγι γετχ" λξε βν ημχ ξγψωεϊιε δπμδαεϊ αωαη ΰψυ ιωψΰμ εξωξςεϊ ξγιπϊ ιωψΰμ ξδεεϊ αριρ ΰιϊο, ξςξιχ εξψδια μςιβεο ξωπϊ δφιεπεϊ δγϊιϊ αςεμξδ ωμ ϊεψδ.
αςπιιο ζδ ςεξγ δψα φιβμψ ςμ αιχεψϊε δλτεμδ αεΞζξπιϊ ωμ δβψι"γ, δο ςμ "ωϊεξι δςιο", δηψγιν ωςιπιδν ρεξεϊ εξρψαεϊ μδλιψ απρ ϊηιιϊδ ωμ ξγιπϊ ιωψΰμ, εδο ςμ δ"δεζιν" – ηυ ωλεεο αξιγδ ψαδ μϊμξιγι δψΰι"δ – ωψεΰιν αξγιπδ ϊλμιϊ μςφξδ, ςγ λγι "βμεψιτιχφιδ εδΰμδδ".
ΰβα ςξγδ ζε, ςεψκ δψα φιβμψ ΰϊ δδωεεΰδ δξϊαχωϊ αιο ξωπϊ δψΰι"δ εδβψι"γ, εςεξγ ςμ δωεεδ, εαςιχψ δωεπδ, ωαιπιδο. αςιπι δβψι"γ, "ΰιω δδμλδ", ΰιο μιιηρ μξγιπδ ςψκ ψεηπι ΰμΰ ΰξφςι μδβωξϊ ξφεεϊ ιιωεα ΰψυ ιωψΰμ. αςπιιο ζδ ΰεμι διδ ξχεν μ"δτβιω" ΰϊ ξωπϊ δβψι"γ ςν ζε ωμ ιωςιδε μιαεαιυ', εμδφαις, μφγ δωεπι αϊλπιν εαεεγΰι αρβπεο, ςμ χεει δδωχδ αιπιδο.
λτι ωςεμδ βν ξδρτψ ωμτπιπε, αωεπδ ξψαιν ξςξιϊιε, αςιχψ ϊμξιγι δψΰι"δ, μΰ δμκ δβψι"γ ωαι ΰηψ δξγιπδ αςιπιιν ςφεξεϊ, εμΰ δρϊπεεψ ξξεργεϊιδ. μΰ ΰηϊ, μφγ ΰδαϊε ΰεϊν εψΰιιϊν λημχ ξψλζι αδβωξϊ διςγ εδιιςεγ ωμ ςν ιωψΰμ, αιχψ ΰεϊν αηψιτεϊ.
λκ, μξωμ, χας – εδιιϊδ ζε αξιγδ ψαδ παεΰδ ωδβωιξδ ΰϊ ςφξδ λλμ ωημτε διξιν – ωδψαπεϊ δψΰωιϊ μιωψΰμ πβεςδ ατεμιθιζφιδ εδτλδ μδιεϊ βεσ ιεϊψ τχιγεϊι ξΰωψ ηιπελι. λξι ωηι αϊψαεϊ δΰξψιχπιϊ ωξχτιγδ δχτγδ ιϊψδ ςμ δτψγδ αιο γϊ μξγιπδ πψϊς δβψι"γ, ςγ λγι ρςψϊ πτω ωμ ξξω, ξςιψεα δϊηεξιο δξϊξιγ ωμ ωϊι ΰμδ αιωψΰμ. ςμ τι ςγεϊ ΰηϊ, αωμα ξρειν ωμη ΰμιε γεγ αο βεψιεο ωμιη εςξε δαθηδ λι ΰν ιιΰεϊ μλδο λψα ψΰωι μιωψΰμ, δεΰ, αο βεψιεο, "ιγΰβ" μαηιψϊε. ϊωεαϊε δΰετιιπιϊ ωμ δβψι"γ διιϊδ πηψφϊ: "ΰπι ρεμγ ξιλεμϊε ωμ αο βεψιεο μδαθιη ξι ιιαηψ μλδο λψα ψΰωι μιωψΰμ εζε αγιεχ δριαδ ωΰπι γεηδ δφςδ ζε αωϊι ιγιιν".
ςεζ εςπεεδ, δβεϊε ωμ δψα ιερσ γεα ρεμεαιιφ'ιχ, ψΰεαο φιβμψ
ξΰπβμιϊ: ωι ρπγιχ, ξβιγ, ϊως"η, 579 ςξ'
τψετ' ΰαιςγ δλδο δεΰ πωιΰ δξψλζ δΰχγξι "ωςψι ξγς εξωτθ" εςξιϊ ξηχψ αλιψ αξλεο εο μιψ αιψεωμιν
