דער אלגעמיינער טרייבט פון מיר קאטאוועס
פאלגענד איז אן ארטיקל פון "דער אלגעמיינער דזשורנאל" וואס ציטירט ווערטער וואס איך האב געשריבן בשייכות מיט די ניו יארקער מעיאר וואלן, אויך אנדערע תגובות מיינע, און טרייבט דערפון קאטאוועס (וועט-עווער דאס מיינט)
הערה: איך נעם נישט קיין אחריות אויפן כשרות פונעם ארטיקל, איך האב עס אפילו נאכנישט עספיעט צו ליינען, ליינט דאס צוזאמען מיט מיר אט יעצט.
יישר כח פאר ידידי "........." וואס האט מיר מודיע געווען פון דעם ארטיקל, און יישר כח פאר דעם רעדאקטאר פונעם אלגעמיינער "הרב יעקבזאהן" פארן ארויפשטעלן דעם ארטיקל אויף זייער וועבסייט נאך כמה בעטענישן מצדי.
***
פון וואַנעט שטאַמט דער אויסדרוק ''באָבע מעשיות''?
הירשע דוד כץ
''אַז מ'טרייבט קאַטאָוועס'': אַ בליק צוריק 600 יאָר וועגן די וואָגלענישן פון אַ טשיקאַוון אידישן וואָרט
אין שייכות מיט די וואַלן אויפן מעיאָר וואָס זיינען לעצטנס אָפּגעהאַלטן געוואָרן אין דער שטאָט ניו יאָרק, איז דערשינען אויפן אינטערנעט (וואו דען?), אויפן באַוואוסטן אידישן בלאָג ''הייד פּאַרק'' (ווי דען?), אָט אַזאַ מין באַמערקונג (זיבן טעג אין חשוון; דעם 9טן נאָוועמבער):
''מיר האָבן געשטימט פאַר בלומבערג ווייל מיר האָבן געוואָלט אַן אויסענווייניקער (אַוטסאַידער), איינער וואָס רעדט זיך נישט איין, אַז מיר זיינען זיינע אונטערטאַנען און ער קען פון אונדז טרייבן קאַטאָוועס (וואָט-עווער דאָס מיינט).''
די לעצטע פראַזע, פאַר די וואָס לעבן ניט אין די ענגליש ריידנדיקע מדינות, איז טייטש, בערך: ''וואָס דאָס זאָל ניט מיינען''. מיר זיינען אָבער מודה, אַז דער ענגלישער וואָרט האָט דאָ אַ באַזונדערן אידישלעכן חן אינעם זאַפטיקן לשון פון אָטאָ דעם ''בלאָגער'' (דער וואָס האָט זיך מטריח געווען אָנשרייבן זיינע מיינונגען אויפן דאָזיקן ''בלאָג'' וואָס אויפן אינטערנעט). פונדעסטוועגן, זיינען מיר אָבער אויסן ניט דעם ''וואָט-עווער'', אלא-וואָדען, די פראַזע אויף וועלכער דער ''וואָט-עווער'' באַציט זיך, דהיינו: טרייבן קאַטאָוועס.
שפּילן זיך מיט ווערטער איז דאָך אַ מחיה.
און דערצו זיינען פאַראַן אַזעטקענע ווערטער, ''לצעוואַטע מזיקים'', אַזוי צו זאָגן, וואָס האָבן פאַרקערט אַ נטיה, א ו נ ד ז גאָר ''אָפּצוטאָן אויף טערקיש''. אונדזער בלאָגער ווייס דווקא יאָ, וואָס ס'איז אויף אידיש טייטש ''טרייבן קאַטאָוועס'', נאָר וואָס, ס'רופט ביי אים אַרויס אַ חשק צו שפּילעוודיקייט, אַ רמזל, אַז אינעם וואָרט שטעקט אַ נשמהלע פון אַ נסתר, אַ רואה ואינו נראה. ס'רופט ביי אים אַרויס, גאָר אידישלעך, גזירה-שווה-מעסיק, אַ פאַראידישטן ענגלישן וואָרט: ''וואָט-עווער'', אַ מין ''זו דומה לזו'', הגם די ווערטער ''קאַטאָוועס'' און ''וואָט-עווער'' זיינען, אויב ריידן פון אייבנאויף, ''אַ קאָסע מיט אַ לוח און אַ סליחה מיט אַ פייערצוג''. דער בלאָגער האָט אָבער אַ זעלטענעם אידישן שפּראַך חוש. להיפּוך צו אַנדערע בלאָגער. ניט אַלע בלאָגערים האָבן איין פּנים. אונדזערע אידישע בלאָגער זיינען דאָך ניט קיין יוונים.
וואָס אַן אמת, איז שוין מער ווי פינף הונדערט יאָר וואָס ''קאַטאָוועס'' רופט אַרויס ספקות מיט מחלוקהלעך, און אין דער ערשטער ריי, ביי די רבנים פון אַמאָליקן אשכנז. זיי זיינען דאָך בדיעבד געווען די ערשטע פאָרשער אויפן געביט פון אידיש. סיי דער היימישער עולם און סיי די וועלטלעכע געלערנטע, די און יענע זיינען עלול צו פאַרקוקן, אַז די גרויסע רבנים פון אַמאָליקן אשכנז (און ניט נאָר אשכנז) זיינען גלייכצייטיק געווען אינטעלעקטואַלן, ''קלאַס'' געלערנטע, פאָרשער, שרייבער און קאָמענטירער.
אין טיילן פון אַמאָליקן מערבדיקן אשכנז, אין די דייטש-ריידנדיקע לענדער, האָט זיך אויף אידיש ניט געהערט אינמיטן וואָרט קיין חילוק צווישן כ (''פ'') און ה (''וו'' אָדער רפה-בית). ביים ווייט גרעסטן רוב ווערטער, איז אָבער געווען אַ געירשנטע טראַדיציע שבכתב, צי פון לשון קודש און אַראַמיש (וואו די שרייבונג איז בדרך כלל געבליבן די קלאַסישע), צי פון די אַרומיקע גערמאַנישע לשונות (וואו די שרייבונגען האָבן געדינט פאַר ''אויסגאַנג פּונקטן'' פון וועלכע די אידישע שרייבונגען האָבן זיך ווייטער גענומען אַנטוויקלען).
ביי אַ וואָרט וואָס טרעפט זיך לכאורה נאָר און בלויז אויף אידיש, האָט אָבער געקענט שווער זיין וויסן גענוי: ווי אַזוי זשע שרייבט מען? דאָס האָט שטאַרק אינטערעסירט ביי אַ פאָלק וועמען עס איז גראַדע אָנגעגאַנגען די פראַגע, ווי אַזוי מ'שרייבט. אין דער אידישער קולטור געשיכטע (אַזוי אַמאָל און אַזוי היינט) שפּילט אויסלייג אַן אָנזעעוודיקע ראָלע, לאו דווקא פאַר זיך, נאָר ווי אַ מעכטיקער קאָמפּלעקס פון קולטור-היסטאָרישע סימבאָלן, באַדייטן, און אונטער-באַדייטן.
די פראַגע וועגן דער אַמאָליקער פאָרם פון אונדזער ''קאַטאָוועס'' איז אויפגעשוואומען אינעם ''לקט יושר'', וואָס ר' יאָסלין בר' משה האָט פאַרענדיקט שרייבן אין 1470, דאָס הייסט מיט אַ יאָר 535 צוריק (ער האָט געלעבט בערך פון 1423 ביז 4109 ). דער נאָמען ''יאָסלין'' (אָדער: ''יאָסליין'') איז די אַמאָליקע מערב-אידישע ''קוזינע'' פון אונדזער ''יאָסל'' און ''יאָסעלע'' (שטאַמען שטאַמען זיי אַלע פונעם אבי-אבות: יוסף). ר' יאָסלין בר' משה איז געווען דער תלמיד מובהק פונעם גרויסן פּוסק פון ווינער-ניישטאָט, איסרלין (ישראל בר' פּתחיה, דער ''תרומת הדשן''; ער האָט געלעבט פון 1390 ביז 4106 ).
שרייבנדיק אין ''לקט יושר'' וועגן זיין רבין איסרלין, דערמאָנט ער זיך אַז ''בכל חנוכה עשה קטפות ומקצת בחורים מן הסוגיא שלמדו תו' על חנכה [...] ויש לי קבלה מן הגאון זצ''ל לכתוב התיבה מן קטפות בזה האותיות לאפוקי מאותן הכותבין כתבות''. ס'הייסט אַן ערך: ''אַלע חנוכה האָט ער (ר' איסלרין) געמאַכט קאַטאָוועס מיט עטלעכע בחורים אויף דער סוגיא פון חנוכה-תורה [...] און איך האָב אַ קבלה פונעם גאון (איסרלין) זצ''ל, מ'זאָל שרייבן דעם וואָרט: קטפות; מבחין צו זיין פון די יעניקע וואָס שרייבן: כתבות.''
דאָס איז געווען די שיטה: ''קטפות''. און בשעת מעשה איז אַ צווייטע גירסא, ''כתבות'', אויכעט געווען. אין אַמאָליקן אידיש איז אַפילו געווען אַ שם-איש פאַר דעם וואָס טוט די פּעולה: ''קטף'' אָדער ''קטוף'', ד.ה. אַ מענטש וואָס האָט ליב צו טרייבן קאַטאָוועס, לצען זיך, שפּאַסן זיך, אָפּטאָן אַ שפּיצל, חוזק מאַכן.
אין די שאלות ותשובות פונעם מהר''ם מינץ (ער האָט געלעבט אַן ערך פון 1415 ביז 4158 ) געפינט מען: ''הקטפים והדרשנים אומרים זה'' (סימן מ''ג), דאָס הייסט: ''די קטפים מיט די דרשנים זאָגן אַזוי''; ס'זעט אויס, אַז ''קטפים'' זיינען די וועלכע דרשענען אַ קאַפּ בדחנותדיק, אַזעלכע וואָס קענען דעם עולם אַריינפירן אין אַ לאַכעניש און גלאַט אין אַ פריילעכער שטימונג אַריין. דאָס ברענגט אויך אַראָפּעט דער ש''ך אין הלכות מילה, אין יורה דעה (סימן רס''ה, סעיף כ''ג). מערערע מאָל איז געגאַנגען די רייד וועגן דעם וואָרט אין שייכות מיט בדחנות און פריילעך מאַכן אויף אידישע שמחות.
אינעם ''ספר מידות'' וואָס איז אַרויס אויף אידיש אין 1542 (דאָס איז אַ אידישער נוסח פון לשון-קודשדיקן ''ארחות צדיקים''), טרעפט מען ניט ווייניק אונדזער וואָרט, וואָס ווערט גאָר געשריבן מיט אַ ''כ'' און אַ ''ב''. דאָרטן טרעפט זיך למשל אָט וועלכע אזהרה: ''איין מלמד זול ניט כטובות טרייבן מיט זיינע תלמידים!'' (צ''ח: ב).
דער באַוואוסטער אידישער פילאָלאָג יודאַ יאָפע ע''ה ( 7 138- 9166 ) האָט דעם ענין גרינטלעך אויסגעפאָרשט, ברענגענדיק אַ סך מראה מקומות, דער עיקר אין זיינער אַ פּרעכטיקער אַרבעט וואָס איז דערשינען אין ''פּנקס'' וואָס דער אַמעריקאַנער צווייג פון דער ''ייוואָ'' האָט אַרויסגעלאָזן אין ניו יאָרק אין 1927.
דער גרעסטער בעל-לשון ביי די אַמאָליקע אשכנזים איז געווען ר' אליה בחור (אלי הלוי אשכנזי). ער איז געווען שיער ניט דער איינציקער ביי די אשכנזים וואָס האָט דערפירט הלכות לשון אַזש ביז צו דער מדרגה פון די גרויסע ספרדישע מדקדקים פון פאַר גירוש ספרד. פאַרוואָר, ער האָט אָנגעשריבן עמקותדיקע פּירושים אויף ר' משה קמחיס ''מהלך'' און ר' דוד קמחיס (דעם רד''קס) ''מכלול''.
ר' אליה בחור איז געבאָרן געוואָרן אין ניישטאָט אַרום 1468 און האָט די מערסטע יאָרן זיינע אויסגעלעבט אין איטאַליע. ער איז געווען שטאַרק פאַרליבט אין אַלע דריי אידישע שפּראַכן ביי די אשכנזים: לשון קודש, אַראַמיש, אידיש. זיין ''ספר הרכבה'' (איבער אינטערעסאַנטע ווערטער אינעם תנ''ך), ''מתורגמן'' (אַן אַראַמישער ווערטערבוך), און ''מסורת המסורת'' (וועגן די טראָפּ, די טעמי המקרא), זיינען צווישן די קלאַסישע ווערק אויף אָטאָ די געביטן.
אויף אידיש גופא, איז ר' אליה גאָר געווען דער ערשטער גרויסער אידישער שרייבער, וועלכער איז אונדז באַקאַנט, אין גאַנג פון די טויזנט יאָר אשכנז. זיין לאַנגע עפּישע פּאָעמע, ''בבא דאנטונא'' (באָוואָ [דער נאָמען פונעם העלד] פון [דער שטאָט] אַנטאָנע), וואָס ער האָט געשריבן מיט אַ יאָר פינף הונדערט צוריק, איז געווען שטאַרק באַליבט ביי אידישע לייענער אין משך פון דור דורות (צוערשט דערשינען אין ש''א -- 5114 ). שפּעטער צו, אין די מזרח אייראָפּעאישע לענדער, האָט מען עס גענומען אַרויסגעבן אונטערן נאָמען ''בבא בוך'' און דערנאָכדעם גאָר: ''בבא מעשה''. און דאָ האָט זיך שוין, אין די מזרחדיקע לענדער, אַריינגעטאָן אינעם עסק דער ענלעך קלינגענדיקער וואָרט ''באָבע'' (וואָס שטאַמט פון סלאַוויש), און עס איז געבאָרן געוואָרן אויף אידיש דער אויסדרוק: באָבע מעשה...
וואָס האָט עס אַלציקעדינג פאָרט צו טאָן מיט ''קאַטאָוועס''? אַ סברא, אַז אַזאַ געניאַלער פילאָלאָג און שפּראַכן-קענער ווי ר' אליה בחור האָט געמוזט אויך פאַרכאַפּט ווערן פון אַזאַ טשיקאַוון וואָרט. אין יאָר ש''א ( 4 )115, איז אַרויס זיין מייסטערהאַפטער ספר ''תשבי'', וואָס נעמט אַריין 712 ווערטער (צי שרשים) לויט דער גמטריא פון ''תשבי'' וואָס פּאָרט זיך מיט אליהו הנביאס באַקאַנטן צונאָמען (אליהו התשבי).
און אינעם תשבי, גיט ר' אליה אָפּעט דעם שרש ''כתב'' צו דער דערקלערונג פונעם וואָרט קאַטאָוועס:
''(...) כי כן בימים קדמונים היו בעלי צחיות ומושלי משלים כותבים דבריהם על פתחי בתי הנדיבים או ברחובות חומיות בסתר כדי שלא יודע מי הוא הכותב. וכן מנהג עוד היום ברומי, ואותן הדברים נקראים כתבות. ורוב העולם טועים וסבורים שהוא כתוב בטית כטוב וכטובות מלשון טוב ואינם מבחינים בין רע לטוב!''
דאָס איז טייטש (בערך):
''ווייל אַזוי איז געווען אין די אַלטע צייטן, די קאָמיקער און משלים-מאַכער פלעגן דאָך בסודי-סודות אָנשרייבן זייערע ווערטער אויף די טירן פון די הייזער פון גבירים, אָדער אויף טונקעלע גאַסן, כדי מ'זאָל ניט וויסן ווער איז דאָס וואָס שרייבט! און אַזוי פירט זיך עד היום אין רוים, און די-אָ זאַכן רופן זיך ''כתבות''. אָבער דער גרעסטער טייל פון עולם האָט אַ טעות און מיינט אַז עס שרייבט זיך מיט אַ ''ט'' (כטוב, כטובות) פון לשון ''טוב''. קענען זיי דאָך ניט מבחין זיין צווישן גוטס (טוב) און שלעכטס (רע)!
איז מיט אָטאָ דעם ווייכן, אידישלעכן הומאָר האָט ר' אליה אויפגעוויזן דעם ריכטיקן אָפּשטאַם פון ''קאַטאָוועס''. זיין דעה האָט אויך אָנגענומען ר' יעקב עמדין (דער יעבץ), וועלכער האָט אָנגעווענדט אויך דעם וואָרט ''פּאַסקוויל'' אויף בייזע אַטאַקעס וועלכע ווערן ניט געחתמעט (דאָרטן אין ''ספר בירת מגדל עוז'', אַלטאָנע תק''ח -- 1748, שכ''ט ע''א און ע''ב).
אַז ר' אליהס עטימאָלאָגיע איז אַפּנים די ריכטיקע, איז צו זען פונדערפון וואָס עס פּאַסט זיך אַריינעט אין אַ באַליבטן אידישן משקל וואואַהין עס גייען אַריין אַ סך ווערטער (גדלנות, עקשנות, שדכנות, שמשות, חזנות וכו'), און וואָס ווייזן אָנעט אויף אַ מלאכה, אַ פאַך, אַ טואונג. וועגן אָטאָ דעם אוראַלטן משקל אויף אידיש איז שוין געגאַנגען אַמאָל די רייד אין אונדזערע איגרתלעך דאָ אין ''זשורנאַל'', אין שייכות מיט דער אָפטסטער פאָרם פון דעם וואָס ''טוט די טואונג'', ד.ה. - דער ''טוער'': גדלן, עקשן, שדכן, וכו,' אַ סעריע וואו ס'געהערן אויך די אוראַלטע אשכנזישע נעמען ''קלמן'' און ''זלמן'' (אין ''זשורנאַל'', 26טן אויגוסט 0250 ). טיילמאָל איז אָבער דער משקל פונעם ''טוער'' לויט - חזן, קצב, שמש (וואָס פאַרנעמען זיך מיט חזנות, קצבות, שמשות). והוא הדין לגבי ''קאַטאָוועס'': דער וואָס טרייבט קאַטאָוועס איז אַ ''קאַטעוו'' (געשריבן כתב, קטף, קטב און אַנדערש-ווייז אין משך פון די דורות). אין פאַרשיי-דענע גילגולים איז עס אין טייל דיאַלעקטן פון אידיש געבליבן שיער ניט ביזן היינטיקן טאָג. אלכסנדר האַרקאַווי גיט אָן, אין זיין וואונדערלעכן אידיש-העברעאיש-ענגלישן ווערטערבוך פון 1952 (וואָס איז האַיאָר אַרויס אויפסניי ביים פאַרלאַג פון יעיל אוניווערסיטעט): ''קאַטעווניק''. ער טייטשט עס: ''בדחן'' און ''ליצן'' (ז. 483 ).
איז וואָס איז געבליבן מכח ''קאַטאָוועס''? ס'שטאַמט פון דעם וואָס מיר רופן היינט אָן, פּראָסט און פּשוט: ''גראַפיטי'' - בייזע צי קאָמישע זאַכן, ווערטער און פראַזעס וואָס קומען שאָקירן וכדומה, וואָס מ'שרייבט אַרויף אויף ווענט און אויף סאָבוויי באַנען, אַז קיינער קוקט זיך ניט צו. אויף אידיש איז עס געמאַכט געוואָרן פון לשון-קודשדיקן שורש ''כתב'' אויף אַן אַלטן, באַליבטן משקל. שוין מיט פיר-אַ-האַלב הונדערט יאָר צוריק, האָט ר' אליה געוואוסט צו דערציילן, אַז ''אַזוי פלעגט מען טאָן אַמאָליקע יאָרן'', און אַז אַזוי ט'ער אַליין געזען אויף די גאַסן פון רוים פאַר זיינע אויגן. סדנא דארעא חד הוא, וכן סדנא דזמנא...
אין משך פון די דורות איז אָבער אויף אידיש אָפּכעווייכערט געוואָרן (און צומאָל אינגאַנצן פאַרפאַלן געוואָרן) דער זין פון בייזע, מיאוסע רייד קעגן אַנדערע. ''טרייבן קאַטאָוועס'' איז טיילמאָל פאַרבליבן ביים ערשטן באַדייט, ווי אַפּנים אינעם ''לקט יושר'' און ביים מהר''ם מינץ: מאַכן אַ שפּאַס, אַ לאַך טאָן, אָדער זיך פריילעך מאַכן, אַשטייגער צו חנוכה אָדער פּורים.
עס איז געבליבן אָבער אַ שמצל פון אַ ניואַנס פון ''אָפּטאָן יענעם''. אידן פון סאָסנאָוויץ, פּוילן, למשל, געדענקען, אַז ווען עמיצער האָט פאָרגעלייגט צו טאָן אַ טובה, און מ'האָט די ''טובה'' ניט געוואָלט אָננעמען, פלעגט מען ענטפערן: ''טו מיר ניט כתבות!'' (וואָרט-שפּיל מיט ''טו מיר ניט קיין טובות''), און ניט נאָר אין סאָסנאָוויץ (אָט די ידיעה, אַדאַנק דעם חשובן געלערנטן ד''ר משה נתן ראָזענפעלד אין לאָנדאָן).
און אין אָט דעם זין, פאַרשפּרייט זיך היינט ניט נאָר קאַטאָוועס, נאָר אויך דער ו ו אָ ר ט ''קאַטאָוועס'', ניט נאָר אויף טונקעלע גאַסן פון רוים הבירה ביינאַכט, נאָר וואָדען, אין אַן אָרט וואָס איז גראַדע ניט געווען באַקאַנט יענע דורות: אויפן אינטערנעט, אינעם ''סאַיבערספּעיס'': אינדערלופטן.
אָט למשל, אויפן זעלביקן אידישן בלאָג, איז דאָ ניט לאַנג (דעם 16טן אָקט.) געגאַנגען אַ בריוול פון איינעם אַ בלאָגער (כתבות שרייבער?) צום אַנדערן, בזה הלשון:
''גוטע-וואָך ר' מאַטעס
האָסט געמאַכט קאַטאָוועס
טשאָלנט פון בלינצעס
קרעפּלעך פון האַלאָפּטשעס.''
און וואָס איז מכח ''האַלאָפּטשעס''? דאָס איז שוין, געוויינלעך, גאָר אַן אַנדער מעשה.
לייענער וואָס געדענקען טשיקאַווע באַנוצונגען פונעם וואָרט ''קאַטאָוועס'' ווערן געבעטן דאָס אַריינשיקן דעם מחבר. די ידיעות וועלן פאַרעפנטלעכט ווערן בשם אמרם אין אַ צוקונפטיקן ''איגרתל'' אין ''זשורנאַל''.
עד כאן פונעם אלגעמיינער
ווער עס געדענקט וואו איך האב געשריבן די צוויי ארטיקלן, הן בנוגע "די מעיאר וואלן" און הן די גראמעלע צו ר' מאטעס (וואו אין די וועלט איז ער אפירגעקומען), זאל מוחל זיין צוצייכענען.
און יעצט - נאכן ליינען דעם ארטיקל, און צוצייכענען וואו איך וויל איר זאלט מדייק זיין - קען איך אייך געטרויען א גרויסן סוד: ששש זאגט נישט אויס דעם שרייבער פונעם אלגעמיינער... איך ווייס נאך אלץ נישט וואס קאטאוועס מיינט... אבער מאכט ניט... איך וועל זיך ווייטער באנוצען דערמיט כאילו לא היה, אלא-וואָדעֶן העכסטנס וועט דער אלגעמיינער האבן נאך איין וואך וואס צו שרייבן.
תוקן על ידי - kraitchmer - 16/12/2005 1:17:49
 |
|
|
