איך בין נישט געקומן ח"ו קריטיקירן. איר זענט
נישט שולדיק. אין ישראל איז אויך נישט אַ סאך
בעסער, נאָר אין ישראל, איז דער אידיש געמישט מיט
העברעיש, אין דאָס פאַרשטיי איך.
קודם כל שלום עליכם, ס'איז אונז א פארגעניגען דיך צו האבן דא אלס חבר הפורם.
וועגן דיין פראבלעם מיטן אידיש, איך בין גרייט דיר איבערצוטייטשן אלע ווערטער וואס די פארשטייסט נישט כפי יכלתי.
נאר קודם זאג די מיר וואס מיינט דאס ספּודניצע, איז דאס א ספאנזש (ספוג) אין 'אידיש'?
נפחא, עס ווענדט זיך ביי ווי אמענטש, קען אמאל זיין נאך 2-3 טעג אבער דרך כלל
בערך נאך 7-10 טאג, וועפט אויס די תאוה.
נשלח ב-28/9/2005 15:15
.... אז ספודניצע מיינט א SKIRT.
(credit for mates1).
.... אז די 'ניו יארק סטאק עקסטשעינטש' האט אינוועסטיד איבער צוויי-א-האלב ביליאן דאלער אין טעכנאלאגיע, איבער די לעצטע צען-צוועלעף יאר.
נשלח ב-28/9/2005 20:06
צו MATES1
צו ווייסטו וואס ספראנדזשינעס מיינט? און וואס איז מיט ברונדזשענע, סאזשע, געפראזשעט? (=ספרינג - קפיץ; עגפלענט - חצילים; אש און אפגעבאקענע ניס, לויט'ן סדר.) מיין מיינונג איז אזוי: יעדע שפראך גייט דורך אן עוואלוציע דורך די יארן און וואנדערונגען. די היינטיגע ענגליש איז נישט די זעלבע ווי די וועלכע די קאלאניסטן האבן געניצט; די "ענגלישע" ענגליש איז נישט גלייך צו אונזער ענגליש אא"וו. אבער קיינער גייט נישט קומען מיט טענות צום אמעריקאנעם און זאגן אז ער רעדט נישט א גוטן ענגליש און ווען משיח וועט קומען וועט די טאנטע פון דיטרויט נישט פארשטיין וואס ער רעדט, ווייל ס'איז פארשטענדליך אז א שפראך טוישט זיך מיט די יארן. די זעלבע איז אויך מיט כללים וואס אנבאלאנגט אויסלאג און דקדוק. די זאכן בייטן זיך מיט דער צייט. (סיידן אין לשון הקודש, להבדיל, וואו די דקדוק קען זיך קיינמאל נישט טוישן - א סוגיא פאר זיך.) דעריבער ווען דו ליינסט דא אין פארום "פרעמדע" ווערטער וואס זענען אמעריקאניזירט ("אמערידיש" לויט'ן מעלות) איז, כאטש וואס דאס הארץ בלוטיגט, דארף מען דאס אנעמען אלס דער אידיש פון היינט און מארגן און זיין צופרידן אז עס וואקסט אויף א גאנצער דור מיט טויזנטער אידיש רעדנער.
כ'בין תמיד געווען א פיוריסט. מיר פלעגט זייער שטארק באנק טאן ווען מ'האט געשריבן פין אשטאט פון, אין אשטאט און אא"וו אבער מיט די יארן האב איך זיך אויסגעלערנט צו "אראפשלינגען" די גרייזן און עס באטראכטן ווי א טויש אינעם אידיש אויסלייג. (ספעציעל אז רוב אידיש רעדנער היינט זענען אונגאריש אפשטאמיגע איז זיכער שווער פאר זיי צו אונטערשיידן צווישן און און אין אא"וו.)
ווען מ'קוקט אריין אין עלטערע אידישע ביכער זעט מען אויך אן אנדער אויסלייג ווי אין די שפעטערע ביכער, און איך רעד שוין נישט פון די פרומע אויסגאבעס ווי די צאנה וראינה, תחינות און בית יהודה חומשים וועלכע האבן זיך בכלל נישט געהאלטן צו קיין כללים (ווי מ'קען זען א ח אשטאט א כ, א קמץ אשטאט אן אלף און נאך.) האט איינער געהאט טענות אויף זיי אז זיי "פארדרייען" די אור אלטע שפראך? ניין. ווייל א שפראך באלאנגט צו ווערן "פארדרייט".
נאך א נקודה: אידיש איז א ארימע שפראך (כ'בעט דיך איבער מיין ליבער אידיש...) דעריבער דארף מען זיך "בארגן" (אדער לייען) ווערטער פון אנדערע שפראכן צו ערפילן דעם געברויך וואס אידיש ערפילט נישט. דורכאויס די יארן האט מען אריינגעמישט פרעמדע ווערטער אין אידיש פון די ארומיגע שכנים. יעצט ווען איינער זאל מיר פרעגן: "ווייסטו וואס מיינט פאדלאגע, לאדן, ברונדזשענע?" קען איך אים ענטפערן: "ענשטולדיגט, איך קען נישט רוסיש, פויליש, אונגאריש וכו'." אדער, איך קען נישט רוסיש-אידיש, פוליש-אידיש און אנגאריש-אידיש, ווייל למעשה איינמאל א "פרעמד" ווארט ווערט ברייט באנוצט ביים פובליק ווערט דער ווארט א טייל פונעם שפראך.
נו, ס'מיר קאלט געווארן, כ'ווען פארמאכן די לאדן און גיין טונקען חלה אין ברונדזשענע...
אנדערש ווי מתתתיהו וועלכער פרעדיגט שפראך אבער שרייבט אזוי גרייזיק אז עס ברענגט מיר ארויף א שמייכל אויף די לעפצן (ליפן?), מוז איך אייך קאמפלימענטירן אז איר האלט אייך זייער שיין צי די כללים פון די אידישע שפראך אין אייערע שריפטן.
כה לחי
נשלח ב-28/9/2005 23:11
אהבתי "לעפצן"
חחחחחחחחחחח
נשלח ב-28/9/2005 23:48
שלום צו אייך נייע גולשים - ר' שלמה זלמן און ערעב מאטעס;
איך אלס אלט געזעסענער שיכור דא אין די קרעטשמע, וויל איך אייך ציוויסן טוהן, אז עס האט זיך שוין געמאכט אמאל א שטיקל שמועס בנוגע דער נושא, דא ביי אונז אין די קרעטשמע, מיט א צייט צוריק,
און איך האב דעמאלט געשריבן:
נחזור לענינינו. שוין, איך וועל פרובירן מיין מזל. הער גוט אויס מיין עניית דעתי (אמאל איז דער ענ"ד אמת'דיג... ווייל איך בין דאך א פרישער אין דער גאנצער נושא), רוב כללים פון די אידישע שפראך שטאמען מער ווייניגער פון די... אידישיסטן און נאכאמאל יא פון די אידישיסטן...
גיב נאר א קוק אין אלע היימישע [לייען: ארטאדאקסישע] אידישע אויסגאבן, פלאקאטן, מודעות, פון פאר די קריג וועסטו שוין זען וויאזוי זייער אידיש איז געווען... (פון די אלטע צאינה וראינה אדער בית יהודא עברי טייטש רעד איך שוין אפי' נישט...). ועיי' באשכול הסמוך "עטליכע כללים אין די אידישע שפראך" ממעכ"ת מ"ש שם הגעשמאקער סברה נכונה בזה, כי חלוקי מדינות שנו כאן, עיי"ש דברים של טעם.
די סיבה דערצו איז פשוט, ווייל אויף די אלע אנדערע שבעים (?) לשונות זענען געזעצן פיליסאפן און שפראך קענער און האבן אויסגעשטעלט דעם דעם שפראך בכל פרטיה ודקדוקיה, לויט די גרינדפרינציפן פונעם שפראך. אידיש אבער איז נישט קיין שפראך פאר זיך!. אידיש איז ווי געזאגט א 'גלות שפראך', וועלכע דער מקור איז פון די דויטשע שפראכע וואס איז בימים ההם - אין מיטל אלטער - געווען דער אינטערנאציאנארלער שפראך אין דער חלק פון אייראפע. (די גלות אידן פון די אנדערע מדינות האבן פארמירט א שפראך וואס רופט זיך 'לאדינו').
עס זענען נישט געזעצן אויף דעם שפראך קיין מענטשן אדער שפראכן קענער וועלכע זאלן אראפ לייגן די יסודות פארן שפראך, ווייל... ס'איז נישט קיין שפראך פאר זיך! דעריבער איז נישטא קיין יסודות און אוודאי נישט קיין פרטיה ודוקדוקיה. די ערשטע באנוצערס פון די שפראך זענען געווען ערליכע יראים ושלימים, ציזאמענגעבראכענע גלות אידן, וואס האבן געוואלט אראפלייגן דעם גדר און יסוד פון 'שלא שינו את לשונם' און נישט ווערן אויסגעמישט מיט די אומה"ע אין דעם לאנגן גלות וועג, און דאס איז געווען דער איינציגסטער ציל און מטרה פונעם אידישן שפראך (עי' בחת"ס עה"ת פר' ויגש).
די ערשטע וועלכע האבן גענומען 'ריכטיג' אין די האנט אריין די אידישע שפראך, זענען געווען די אידישסטן פון ווייס רוסלאנד, ליטא א.ד.ג., און אויב דו וועסט גוט באמערקן וועסטו זען אז דאס אידיש רעדן פון די ליטווישע אידן, חבדס'קע אידן, און די אלע וואס שטאמען פון יענעם געגנט איז דער ארגענאלסטער אידיש וואס שטימט לויט די אידישע כללים. למשל דו זאגסט: "מאן האנט טיט מיר וויי", זיי זאגן: (אזוי ווי מ'שרייבט דאס) "מיין האנט טוט מיר וויי". 'די' זאגסט 'די', זיי זאגן 'דו'. א.א.וו. אין קורצן זיי רעדן אזוי ווי עס שרייבט (שראבט) זיך.
און דעריבער איז פאר זיי פשוט די אלע כללים פון: אין אין; די דו; גיט גוט; א.א.וו.
לייענט נאך בנוגע דער נושא אין יענם אשכול, דא האט איר:
איך בין מיט אייך אינגאנצן. איך בין טאקע מקפיד ביי מיר אינדערהיים ווי ווייט מעגליך צו רעדן מיט די קינדער בלויז אידיש. איך זאג: "פארמאך די פענסטער", "גיב אכטונג ווי די גייסט אראפ די טרעפ" (נישט שטיגן, ס'שמעקט יעקיש) "טו אן דיין מאנטל" און נאך. וואס אנבאלאנגט צו די רייכקייט פון א שפראך אין קומענדיגן געלגנהייט.
חחחחחחחחחחח
